Bơ, chanh dây và cây ngắn ngày ở Quảng Khê: lấy ngắn nuôi dài trong vườn đồi

Cà phê, tiêu, sầu riêng hay mắc ca đều phải chờ nhiều năm mới cho thu ổn định, nên nhà vườn ở Quảng Khê thường trồng thêm những cây cho thu sớm để có tiền chi tiêu trong lúc chờ: bơ, chanh dây, ngô, đậu và rau màu. Người trong vùng gọi đó là lấy ngắn nuôi dài.

Mỗi cây ngắn ngày có cái lợi và cái khó riêng. Chanh dây cho trái nhanh nhưng dây mau già và hay bệnh; bơ là cây lâu năm nhưng cho trái sớm hơn sầu riêng và hợp đất đỏ; ngô, đậu dễ trồng nhưng làm đất trống, dễ xói trên dốc. Chọn sai cây hoặc trồng sai chỗ có thể làm hại chính cây lâu năm mà nó được trồng để nuôi.

Bài này đi qua những cây ngắn ngày và trung hạn phổ biến trong vườn ở Quảng Khê, cách xen vào vườn cà phê mới trồng hay đang tái canh, và những điều nên tính trước. Không có giá, không có lời khuyên đầu tư.

Vì sao vườn đồi cần cây ngắn ngày

Một vườn cà phê trồng mới cần khoảng vài năm mới có thu hoạch đáng kể; sầu riêng, mắc ca còn lâu hơn. Trong thời gian đó, nhà vườn vẫn phải mua phân, trả tiền nước, công làm cỏ và chi tiêu trong nhà. Với những hộ vừa đến lập nghiệp hoặc vừa phá vườn cũ để trồng lại, khoảng trống thu nhập này là gánh nặng thật.

Cây ngắn ngày lấp vào khoảng trống đó. Ngô, đậu có thể thu sau một mùa mưa; chanh dây cho trái sau khoảng một năm; bơ ghép bắt đầu có trái sau vài năm, sớm hơn nhiều cây lâu năm khác. Khoảng đất giữa các hàng cây con, lúc chưa khép tán, cũng được dùng thay vì để cỏ mọc.

Ngoài thu nhập, cây ngắn ngày còn giúp giữ đất nếu trồng đúng cách: đậu phủ kín mặt đất, rễ đậu còn giúp đất có thêm đạm. Ngược lại, trồng ngô dày trên dốc, cày xới cả lô vào đầu mùa mưa thì đất trôi nhiều hơn để trống. Vì vậy, chọn cây nào và trồng ra sao quan trọng không kém chuyện có trồng hay không.

Bơ: cây che bóng thành cây cho trái

Bơ quen thuộc trong vườn cà phê. Từ lâu, bơ được trồng rải rác trong vườn cà phê ở Tây Nguyên như cây che bóng, chắn gió, cho trái ăn trong nhà. Nhiều cây bơ hạt (trồng từ hạt) cao lớn vẫn còn trong các vườn cũ ở Quảng Khê.

Bơ ghép cho trái đều hơn. Bơ trồng từ hạt cho trái không đồng đều, có cây trái ngon, có cây trái nhỏ, nhiều xơ. Bơ ghép từ các giống chọn lọc cho trái đều, đúng mùa và dễ bán hơn, nên phần lớn vườn trồng mới dùng cây ghép.

Mùa trái khác nhau theo giống. Mỗi giống bơ chín vào thời gian khác nhau trong năm. Trồng vài giống giúp nhà vườn có trái rải ra nhiều tháng thay vì dồn một lúc.

Bơ cũng sợ úng. Rễ bơ dễ bị thối khi đất úng nước, giống như sầu riêng và tiêu. Chỗ trũng, chân dốc là chỗ không nên trồng bơ.

Tán lớn, phải tính chỗ. Cây bơ trưởng thành có tán rộng, che nắng cà phê xung quanh. Trồng bơ thay cây che bóng cũ, với khoảng cách thưa, hợp hơn là chen thêm vào hàng cà phê dày.

Chanh dây: cho trái nhanh, nhưng ngắn tuổi

Chanh dây (lạc tiên tây) có mặt ở nhiều vùng của Đắk Nông cũ, trong đó có vùng Đắk Glong. Cây leo trên giàn, cho trái sau khoảng một năm và có thể ra trái nhiều đợt. Vì thời gian quay vòng ngắn, chanh dây được nhiều hộ chọn để trồng trên đất trống chờ trồng cây lâu năm hoặc trên phần đất mới khai.

Cái khó của chanh dây là dây nhanh già và dễ nhiễm bệnh, đặc biệt các bệnh do virus làm lá xoăn, trái méo và bệnh nấm ở gốc khi mùa mưa ẩm. Vườn chanh dây thường chỉ cho thu tốt trong một vài năm rồi phải trồng lại, và trồng lại trên chỗ cũ thì bệnh tích tụ. Cây giống sạch bệnh là điều đầu tiên người trồng lâu năm khuyên.

Giàn chanh dây cần cột, dây kẽm và công làm giàn, nên chi phí đầu tư ban đầu không nhỏ so với một cây ngắn ngày. Trên đất dốc, giàn phải được neo chắc vì giàn đầy trái gặp gió dễ sập. Trước khi trồng, nhiều hộ tìm hiểu kỹ người mua trái trong vùng, vì chanh dây chín phải bán nhanh, không cất lâu được như cà phê.

Ngô, đậu và rau màu: những cây quen nhất trên rẫy

Trước khi cà phê phủ kín đồi, ngô, lúa rẫy, đậu và bầu bí là cây của những mùa mưa đầu tiên trên đất mới khai ở vùng Đắk Glong cũ. Đến nay, ngô và đậu vẫn được trồng trên đất trống chờ trồng cây lâu năm, trên lô vừa nhổ cà phê đang nghỉ đất, hoặc ở những khoảnh ven suối không hợp cây lâu năm.

Đậu các loại là cây được khuyến nông hay khuyên cho đất dốc vì phủ kín mặt đất nhanh, ít cần phân đạm và để lại thân lá làm phân xanh. Ngô dễ bán hơn nhưng làm đất trống lâu hơn và lấy nhiều dinh dưỡng; trồng ngô liên tục nhiều năm trên một lô dốc là cách nhanh nhất để làm đất bạc màu. Nhiều hộ luân phiên ngô một vụ, đậu một vụ để đất đỡ kiệt.

Rau màu, bầu bí, ớt thường được trồng gần nhà, nơi có nước và có người trông hằng ngày. Phần lớn để ăn trong nhà, phần dư mang ra chợ. Rau ăn trong nhà là chỗ nhà vườn nên cẩn thận nhất với thuốc bảo vệ thực vật: không dùng thuốc của cây công nghiệp cho rau, giữ đúng thời gian cách ly ghi trên nhãn trước khi hái.

So sánh nhanh các cây ngắn ngày và trung hạn

Bảng dưới đây tóm lược các đặc điểm chung mà nhà vườn hay cân nhắc. Đây là mô tả định tính, không phải số liệu năng suất:

Không cây nào trong bảng thay được cây lâu năm, và cũng không cây nào phù hợp với mọi vườn. Hộ có ít người nên chọn ít loại; hộ đông người, gần chợ thì có thể làm rau màu. Điều cần tránh là trồng quá nhiều thứ cùng lúc mà không chăm kỹ được thứ nào.

Xen cây ngắn ngày vào vườn mới mà không hại cây chính

Cây ngắn ngày chỉ có ích khi không làm hại cây lâu năm. Các nguyên tắc nhà vườn trong vùng hay áp dụng:

• Để một khoảng trống quanh gốc cây con, không trồng ngô, đậu sát gốc cà phê hay sầu riêng non.
• Trồng theo đường đồng mức, không cày xới toàn bộ lô trên dốc vào đầu mùa mưa.
• Ưu tiên cây họ đậu và cây phủ đất thấp ở giữa hàng; hạn chế cây cao che nắng cây con.
• Bón phân riêng cho cây ngắn ngày, không lấy phần phân của cây lâu năm.
• Không dùng thuốc diệt cỏ hay thuốc trừ sâu cho cây ngắn ngày theo cách làm ảnh hưởng tới cây con bên cạnh; đọc kỹ nhãn về cây được phép dùng.
• Sau khi thu, để lại thân lá làm lớp phủ đất thay vì đốt.
• Giảm dần cây ngắn ngày khi cây lâu năm bắt đầu khép tán.

Cây ngắn ngày là cây phụ trong một giai đoạn. Đến khi cà phê, sầu riêng hay bơ đã cho thu, phần lớn vườn ở Quảng Khê thu hẹp hoặc bỏ hẳn cây ngắn ngày để cây chính có đủ nắng, nước và dinh dưỡng.

Bán sản phẩm ngắn ngày: khác với cà phê

Cà phê và tiêu khô có thể cất kho, chờ bán. Còn chanh dây, bơ, rau màu chín là phải bán trong vài ngày, nếu không sẽ hỏng. Điều đó khiến người trồng phụ thuộc nhiều hơn vào người mua có mặt đúng lúc. Ở Quảng Khê, các mặt hàng này thường được thương lái thu tại vườn, mang ra chợ gần hoặc gom lên xe chạy theo quốc lộ 28.

Vì thế, trước khi trồng một cây cho trái tươi, nhiều hộ hỏi trước những người đã trồng trong thôn: ai mua, mua theo cách nào, trái phải đạt yêu cầu gì. Trồng một thứ mà trong vùng chưa ai mua thường xuyên là chấp nhận rủi ro phải tự tìm đầu ra.

Bơ có lợi thế là trái chín dần sau khi cắt, nên có thêm vài ngày để bán. Chanh dây cũng có thể để được ít ngày nếu thu đúng lúc và bảo quản mát. Rau màu là khó nhất; phần lớn hộ chỉ trồng đủ ăn và bán lẻ ở chợ gần nhà.

Chọn cây hợp với sức nhà

Không có cây ngắn ngày nào đúng cho mọi hộ. Hộ có nhiều lao động, gần đường và gần chợ có thể làm chanh dây hoặc rau màu. Hộ ít người, vườn xa, nên chọn cây ít công như đậu phủ đất hoặc bơ ghép trồng thưa. Hộ thiếu vốn nên tránh những cây cần giàn, cần nhiều phân và thuốc.

Một cách nghĩ hữu ích là xem cây ngắn ngày như một phần của kế hoạch chuyển vườn, không phải một khoản đặt cược. Đặt câu hỏi: trong vài năm tới, cây này giúp mình đi qua giai đoạn chờ như thế nào, và khi nào mình sẽ ngưng nó. Nhà vườn có câu trả lời rõ cho hai câu ấy ít bị cuốn theo phong trào trồng một loại cây mới.

Cuối cùng, cán bộ nông nghiệp của xã và các nhà đã trồng lâu năm trong thôn là hai nguồn tư vấn thực tế nhất. Họ biết cây nào từng thất bại ở đúng loại đất, độ cao và đường đi của vùng mình, điều mà không tài liệu chung nào nói được.

Câu hỏi thường gặp

Lấy ngắn nuôi dài nghĩa là gì?

Là trồng những cây cho thu sớm như ngô, đậu, chanh dây, rau màu hay bơ ghép xen với cây lâu năm như cà phê, sầu riêng, để có thu nhập trong những năm chờ cây lâu năm cho thu hoạch ổn định.

Chanh dây có trồng được ở Quảng Khê không?

Có, chanh dây được trồng ở nhiều nơi trong vùng Đắk Nông cũ. Cây cho trái nhanh nhưng dây ngắn tuổi, dễ bệnh virus và nấm, cần giàn chắc và cây giống sạch bệnh. Trồng lại trên chỗ cũ thường bệnh nặng hơn.

Bơ hạt và bơ ghép khác nhau thế nào?

Bơ hạt trồng từ hạt, cây cao lớn, trái không đồng đều về hình dạng và chất lượng. Bơ ghép từ giống chọn lọc cho trái đều, sớm hơn và dễ bán hơn, nên phần lớn vườn trồng mới dùng bơ ghép.

Trồng ngô xen vườn cà phê mới có hại không?

Có thể có hại nếu trồng sát gốc, trồng dày che nắng cây con hoặc cày xới cả lô trên dốc làm đất trôi. Trồng cách gốc, theo đường đồng mức và bón phân riêng thì hạn chế được tác hại.

Khi nào nên bỏ cây ngắn ngày trong vườn?

Khi cây lâu năm bắt đầu khép tán và cho thu ổn định. Lúc đó cây ngắn ngày tranh nắng, nước và dinh dưỡng với cây chính, nên phần lớn vườn thu hẹp hoặc bỏ hẳn.