Hồ tiêu là cây trồng thứ hai sau cà phê trong nhiều vườn ở Quảng Khê, thường leo trên trụ sống trồng xen hoặc trồng thành vườn riêng trên đất đỏ. Tiêu cho thu nhập trên cùng mảnh đất với cà phê, nhưng cũng là cây nhạy cảm nhất với úng rễ và bệnh rễ, nên vườn tiêu có thể xanh tốt nhiều năm rồi chết hàng loạt chỉ trong một mùa mưa.
Nhiều hộ trong vùng Đắk Glong cũ đã đi qua những đợt tiêu chết khiến cả vườn phải phá bỏ. Từ đó, cách trồng tiêu đã thay đổi: trụ sống được ưa hơn trụ bê tông, thoát nước được coi trọng hơn phân bón, và ít người còn đặt toàn bộ đất vào một loại cây này.
Bài này nói về cách trồng tiêu phổ biến trong xã, vì sao tiêu chết và các nguyên tắc giữ vườn. Thuốc bảo vệ thực vật chỉ nêu nguyên tắc, không nêu tên thuốc hay liều; muốn xử lý cụ thể, hãy hỏi cán bộ khuyến nông và đọc kỹ nhãn.
Trụ sống, trụ chết: chọn thế nào
Trụ sống. Là cây thân gỗ trồng làm cọc cho tiêu leo, hay dùng các loại cây mọc nhanh, chịu tỉa như keo dậu, muồng, lồng mứt, gòn hoặc cây khác quen trong vùng. Trụ sống tạo bóng mát, giảm nắng gắt cho dây tiêu, rễ trụ giúp giữ đất. Nhược điểm là trụ tranh nước và phân với tiêu, phải tỉa tán thường xuyên để đủ nắng.
Trụ chết. Là cọc gỗ, cọc bê tông hoặc trụ xây gạch. Trụ chết không tranh dinh dưỡng, tiêu cho năng suất cao sớm, nhưng tiêu hứng trọn nắng gắt mùa khô và nóng ở thân trụ. Trụ bê tông, trụ gạch cũng tốn tiền đầu tư lúc trồng.
Tiêu leo trên cây che bóng cà phê. Nhiều vườn cà phê ở Quảng Khê cho tiêu leo lên chính cây che bóng hoặc cây chắn gió. Cách này tận dụng được trụ có sẵn, nhưng năng suất tiêu thấp hơn vườn chuyên và việc hái trên trụ cao khó hơn.
Xu hướng chung. Sau các đợt tiêu chết, trụ sống được nhiều hộ ưa hơn vì vườn mát, đất ít bị nén và ít chết đồng loạt. Dù vậy, trụ nào cũng vậy, vườn tiêu sống hay chết chủ yếu phụ thuộc vào thoát nước và sức khoẻ của rễ.
Giống tiêu và nhân giống bằng hom
Tiêu trong vùng chủ yếu được nhân giống vô tính bằng hom cắt từ dây mẹ. Người trồng phân biệt hom lấy từ dây thân (dây leo bám trụ) với hom lấy từ cành ngang mang quả: hom dây thân cho cây leo khoẻ, tạo trụ tiêu cao, còn hom cành ngang cho cây thấp, nhanh ra quả nhưng khó leo. Vườn tiêu lâu năm thường được trồng từ hom dây thân.
Các giống tiêu phổ biến ở Tây Nguyên được người trồng gọi theo tên vùng gốc hoặc đặc điểm lá, quả. Mỗi giống có điểm mạnh riêng về năng suất, độ to của hạt và sức chịu bệnh, nhưng không giống nào miễn nhiễm với bệnh rễ khi vườn bị úng. Vì vậy, chọn hom sạch bệnh quan trọng hơn chọn tên giống.
Nhiều hộ ở Quảng Khê tự ươm hom từ vườn của mình hoặc vườn quen. Cách này tiết kiệm nhưng nguy hiểm nếu vườn mẹ đã có cây bệnh mà chưa biểu hiện rõ. Hom lấy từ trụ khoẻ, ở khu vườn chưa từng có cây chết, ươm trong bầu đất sạch, là cách giảm nguy cơ mang bệnh vào vườn mới ngay từ đầu.
Tỉa, buộc dây và chăm trụ suốt năm
Trong những năm đầu, việc chính với tiêu là buộc dây cho bám trụ và tạo hình. Dây tiêu non được buộc nhẹ vào trụ bằng dây mềm, không siết chặt làm hằn thân. Khi dây đã leo một đoạn, nhiều nhà vườn bấm ngọn để cây ra thêm dây thân, giúp trụ tiêu tròn đều, nhiều cành mang quả từ thấp lên cao.
Với trụ sống, việc tỉa trụ quan trọng không kém tỉa tiêu. Đầu mùa mưa, tán trụ được tỉa bớt để tiêu nhận đủ nắng, tránh vườn quá rậm, ẩm và dễ bệnh. Đầu mùa khô thì để tán trụ dày hơn một chút để che nắng gắt. Cành trụ tỉa xuống có thể băm nhỏ phủ gốc, trả lại hữu cơ cho đất.
Ngoài ra là cắt bỏ dây lươn (dây bò dưới đất), cành sát gốc chạm đất vì chúng là đường cho nấm bệnh từ đất lên cây. Gốc tiêu thông thoáng, không bị cỏ trùm, không bị nước đọng là trạng thái mà người trồng giỏi trong vùng luôn giữ, dù việc đó tốn công đi vườn hằng tuần.
Vì sao tiêu chết ở vùng đồi mưa nhiều
Tiêu là cây rễ ăn nông, rất sợ úng. Ở Quảng Khê, mùa mưa dài và có những đợt mưa liền nhiều ngày; nếu gốc tiêu nằm ở chỗ nước đọng, rễ thiếu không khí, bị thối và nấm bệnh trong đất tấn công. Người trồng quen gọi hai dạng chính là bệnh chết nhanh và bệnh chết chậm, tuỳ theo cây héo rũ trong thời gian ngắn hay vàng lá, suy dần qua nhiều tháng.
Bệnh chết nhanh thường gắn với nấm hại ở gốc và rễ, phát mạnh khi đất ẩm, úng, nhiệt độ ấm. Bệnh chết chậm thường liên quan tới tuyến trùng hại rễ và nấm kết hợp, làm rễ có u sưng, thối dần, cây vàng và giảm năng suất. Hai dạng này có thể đi cùng nhau trong một vườn và lây theo nước chảy, theo dụng cụ, theo đất bám giày dép.
Phần lớn đợt chết hàng loạt có chung vài nguyên nhân gốc: vườn trồng dày, thoát nước kém, bón quá nhiều phân hoá học trong khi đất ít hữu cơ, xới gốc làm đứt rễ trong mùa mưa và dùng cây giống không rõ nguồn. Thuốc chỉ là phần sau cùng; vườn đã úng thì phun gì cũng khó cứu.
Nguyên tắc giữ rễ tiêu khoẻ
Các nguyên tắc dưới đây là cách nhà vườn và cán bộ khuyến nông trong vùng hay nhắc nhau. Chúng phòng là chính, ít tốn kém hơn chữa:
- Thoát nước trước tiên. Đào rãnh thoát giữa các hàng, không để nước đọng quanh gốc; vun gốc cao vừa phải để nước không ngấm sâu vào cổ rễ.
- Hạn chế xới đất trong mùa mưa. Rễ tiêu nằm nông, cuốc xới làm rễ bị thương, mở đường cho nấm bệnh.
- Tăng hữu cơ, giảm dồn phân hoá học. Phân chuồng hoai, vỏ cà phê ủ, phân xanh giúp đất tơi và nuôi vi sinh vật có lợi.
- Giữ vệ sinh vườn. Nhổ và mang ra khỏi vườn cây bệnh nặng; không vứt dây bệnh ngay trong vườn; rửa dụng cụ khi chuyển từ khu bệnh sang khu khoẻ.
- Chọn giống sạch bệnh. Mua hom và cây giống ở nơi có nguồn rõ ràng, tránh lấy hom từ vườn đã có cây chết.
- Dùng thuốc đúng nguyên tắc. Chỉ dùng thuốc có trong danh mục được phép, đúng đối tượng, đúng liều trên nhãn và tôn trọng thời gian cách ly; hỏi khuyến nông khi không chắc.
Không có nguyên tắc nào trong số này đắt tiền, nhưng tất cả đều đòi hỏi kỷ luật suốt mùa mưa. Vườn tiêu sống lâu ở Quảng Khê thường là vườn của người chịu khó đi thăm gốc sau mỗi trận mưa lớn.
Tiêu xen cà phê: lợi và hại
Trồng tiêu xen trong vườn cà phê là cách quen thuộc ở Quảng Khê. Lợi ích dễ thấy là có thêm nguồn thu trên cùng diện tích, thời vụ hái tiêu và hái cà phê không trùng hoàn toàn nên nhân công được tận dụng. Khi giá một loại xuống, loại kia có thể đỡ phần nào thu nhập của gia đình.
Mặt trái là hai cây cùng tranh nước mùa khô và phân bón. Trụ tiêu và tán tiêu che bớt nắng của cà phê, còn việc đi lại để chăm tiêu làm đất quanh gốc cà phê bị nén. Nếu tiêu bị bệnh rễ, đất trong vườn bị nhiễm và việc tái canh cả hai loại cây đều khó hơn.
Cách nhiều hộ làm là không trồng tiêu quá dày trong vườn cà phê, để hàng tiêu cách đều, ưu tiên những chỗ cao ráo thoát nước tốt. Khu chân dốc, chỗ trũng gần suối thì tránh trồng tiêu. Bón phân riêng cho từng loại theo nhu cầu chứ không bón chung một lượt cho cả vườn.
Mùa hái tiêu và phơi hạt
Tiêu ở vùng này thường chín vào mùa khô, sau mùa hái cà phê. Khi trên gié tiêu bắt đầu có vài hạt chuyển vàng hoặc đỏ, nhà vườn hái cả gié. Hái quá sớm hạt nhẹ, nhăn nhiều khi phơi; để quá chín thì hạt rụng và chim ăn. Trụ cao phải dùng thang, và đây là việc dễ ngã nếu thang không chắc trên đất dốc.
Gié tiêu hái về thường được ủ một thời gian ngắn cho hạt dễ tách, sau đó tuốt lấy hạt bằng tay hoặc máy, rồi phơi trên sân, bạt cho tới khi khô hẳn. Tiêu khô đúng cách có màu đen đều, nhăn, cầm lên nghe khô giòn. Phơi trên đất trần, để lẫn đất cát, hay phơi chung chỗ với phân bón là những lỗi khiến hạt bẩn, khó bán.
Bảo quản tiêu cũng tương tự cà phê: bao sạch, kê cao khỏi nền, kho khô thoáng, không để chung với hoá chất. Tiêu dễ hút ẩm và mốc, nên những tuần đầu mùa mưa là lúc cần kiểm tra kho kỹ nhất.
Có nên trồng mới hay trồng lại tiêu ở Quảng Khê
Đây là câu hỏi nhiều người mới đến hoặc nhà vừa phá vườn tiêu chết hay đặt ra. Trang này không khuyên trồng hay không, vì đó là quyết định đầu tư phụ thuộc vào vốn, sức lao động và mức chịu rủi ro của từng nhà. Điều nói được là những yếu tố cần xét trước khi quyết định.
Đất đã từng có tiêu chết thường mang mầm bệnh và tuyến trùng trong thời gian dài. Trồng lại ngay trên chỗ cũ dễ thất bại; nhiều hộ để đất nghỉ, trồng cây khác vài năm, bổ sung hữu cơ rồi mới trồng lại. Chỗ trồng phải cao, thoát nước tốt; khu đất trũng thì dù có làm rãnh cũng là chỗ rủi ro.
Ngoài ra là vốn làm trụ, công chăm trong những năm đầu chưa có thu hoạch và người làm. Tiêu cần chăm thường xuyên hơn cà phê, không thể bỏ đó vài tháng. Những ai muốn trồng nên đi xem vườn tiêu khoẻ lâu năm trong thôn và hỏi chuyện chủ vườn, vì kinh nghiệm cụ thể ở đúng địa hình ấy đáng giá hơn mọi tài liệu chung.
Câu hỏi thường gặp
Ở Quảng Khê nên dùng trụ sống hay trụ bê tông cho tiêu?
Mỗi loại có lợi và hại. Trụ sống làm vườn mát, giữ đất nhưng tranh nước và phân, phải tỉa tán. Trụ bê tông, trụ gạch cho năng suất sớm nhưng tiêu chịu nắng gắt và tốn vốn ban đầu. Nhiều hộ sau các đợt tiêu chết ưa trụ sống hơn.
Vì sao vườn tiêu hay chết vào mùa mưa?
Vì tiêu rễ nông, sợ úng. Mưa dài làm đất ẩm, nước đọng quanh gốc, nấm bệnh và tuyến trùng phát triển mạnh, rễ thối. Vườn trồng dày, thoát nước kém, bón nhiều phân hoá học và xới gốc trong mùa mưa là nguyên nhân hay gặp.
Khi thấy cây tiêu héo rũ thì nên làm gì trước?
Kiểm tra quanh gốc có úng không, khơi rãnh thoát nước ngay, cách ly cây bệnh nặng và đem ra khỏi vườn, rửa dụng cụ. Sau đó hỏi cán bộ khuyến nông để xác định đúng bệnh trước khi dùng thuốc, không tự phun đại trà.
Đất từng có tiêu chết có trồng lại được không?
Có thể, nhưng rủi ro cao nếu trồng lại ngay. Mầm bệnh và tuyến trùng tồn tại lâu trong đất. Nhiều hộ để đất nghỉ hoặc trồng cây khác vài năm, bổ sung hữu cơ, làm thoát nước tốt rồi mới trồng lại.
Tiêu ở vùng này thu hoạch vào thời gian nào?
Thường vào mùa khô, sau mùa hái cà phê. Thời điểm cụ thể tuỳ vườn, độ cao và năm thời tiết. Nhà vườn hái khi trên gié bắt đầu có hạt chuyển vàng hoặc đỏ, không hái quá non.