Mắc ca là cây lấy hạt gốc Úc, được đưa vào Tây Nguyên nhiều năm nay và có mặt trong không ít vườn ở Quảng Khê, thường trồng xen trong vườn cà phê hoặc làm hàng chắn gió. Cây sống lâu, tán rộng, hạt rụng xuống đất khi già, thu hoạch tương đối nhẹ công so với cà phê.
Thời gian đầu, mắc ca được kỳ vọng nhiều, và trồng ở vùng Đắk Nông cũ cũng được khuyến khích. Thực tế mỗi vườn một khác: có nơi cây cho hạt đều, có nơi cây lớn mà ít hạt, có nơi cây gãy đổ vì gió. Những bài học đó đáng để người định trồng xem kỹ.
Bài này nói về cách mắc ca được trồng trong vùng, mùa rụng hạt, xử lý hạt sau thu và những điều nhà vườn đã rút ra. Không bàn giá và không khuyên đầu tư.
Mắc ca là cây gì và vì sao có mặt ở Quảng Khê
Mắc ca (macadamia) là cây thân gỗ, lá dày, cho quả tròn có vỏ xanh bên ngoài, bên trong là hạt vỏ cứng chứa nhân béo. Cây hợp khí hậu cao nguyên có mùa khô, không quá nóng, đất sâu thoát nước tốt. Những đặc điểm đó khiến các vùng như Đắk Nông, Lâm Đồng, Đắk Lắk được xem là nơi có thể trồng được.
Ở Quảng Khê, mắc ca thường xuất hiện theo hai cách. Cách thứ nhất là trồng xen trong vườn cà phê với khoảng cách thưa, vừa làm cây che bóng vừa cho hạt. Cách thứ hai là trồng thành hàng ven lô, ven đường như hàng chắn gió. Vườn mắc ca trồng thuần quy mô lớn ít gặp hơn ở cấp hộ gia đình.
Ở vùng Đắk Nông cũ, mắc ca từng được chính quyền và các chương trình khuyến nông nhắc tới như một cây trồng có triển vọng, có thời gian được hỗ trợ cây giống hoặc kỹ thuật cho người trồng. Sau sáp nhập vào Lâm Đồng, các chương trình nông nghiệp được tổ chức lại theo tỉnh mới; muốn biết hiện có hỗ trợ gì, nên hỏi cán bộ nông nghiệp của xã Quảng Khê thay vì dựa vào thông tin cũ.
Mắc ca hấp dẫn vì hạt khô bảo quản được lâu, thu hoạch nhặt dưới gốc thay vì hái trên cây, và cây sống nhiều chục năm. Nhưng nó cũng cần nhiều năm mới có hạt đều, cây ghép đúng giống mới cho năng suất ổn định, và cây lớn có tán rộng tranh sáng với cà phê.
Trồng xen mắc ca trong vườn cà phê
Khoảng cách thưa. Mắc ca lớn có tán rộng. Trồng quá dày trong vườn cà phê làm cà phê thiếu nắng sau vài năm. Nhiều hộ để mắc ca cách xa nhau, ở vị trí thay cho cây che bóng cũ.
Dùng cây ghép, nhiều dòng. Cây thực sinh từ hạt lâu cho quả và năng suất không đồng đều. Cây ghép từ các dòng đã chọn cho hạt sớm hơn. Trồng xen vài dòng giúp thụ phấn tốt hơn so với trồng một dòng duy nhất.
Chống đỡ trong những năm đầu. Cây non thân mảnh, dễ nghiêng đổ trong gió mùa khô; cọc chống và tỉa tạo tán cân đối giúp cây đứng vững.
Tỉa tán định kỳ. Tỉa để tán thông thoáng, không quá cao, vừa giảm gãy đổ, vừa để nắng xuống cà phê bên dưới.
Bón riêng theo nhu cầu. Mắc ca và cà phê có nhu cầu dinh dưỡng khác nhau; bón chung một công thức cho cả vườn thường không hợp với cả hai.
Gió, gãy đổ và những vườn ít hạt
Một trong những bài học lớn với mắc ca ở vùng đồi cao nguyên là gió. Cây có tán dày, gỗ giòn hơn nhiều cây bản địa, nên những trận gió mạnh mùa khô hoặc giông đầu mùa mưa có thể bẻ gãy cành lớn, thậm chí làm đổ cây. Vườn trên đỉnh đồi trống gió chịu thiệt nhiều hơn vườn ở sườn khuất.
Bài học thứ hai là năng suất không đều. Có vườn cây lớn xanh tốt nhưng ít hạt, do dùng cây không rõ dòng, trồng một dòng duy nhất, thiếu nước lúc ra hoa hoặc tán quá rậm. Có vườn cho hạt đều sau khi được tỉa, bổ sung dòng thụ phấn và chăm nước đúng giai đoạn. Không có một công thức chung cho mọi vườn.
Bài học thứ ba là thời gian. Mắc ca cần nhiều năm mới vào giai đoạn cho hạt ổn định. Hộ trồng với kỳ vọng thu nhanh dễ nản và chặt bỏ khi cây còn chưa tới tuổi. Hộ coi mắc ca như cây lâu năm trồng xen, không đặt hết thu nhập vào nó, thường kiên nhẫn được hơn.
Cách giảm thiệt hại do gió mà nhiều vườn đã áp dụng là trồng mắc ca ở phía khuất gió của lô, xen giữa các hàng cây khác chứ không đứng trơ trọi; giữ tán thấp và thưa bằng tỉa định kỳ; chống cọc cho cây non và cắt bớt cành dài mọc chĩa ra ngoài. Sau mỗi trận giông lớn, cành gãy cần được cắt gọn sát chỗ gãy để vết thương lành, tránh để mảnh vỡ dập nát thành chỗ cho nấm bệnh vào.
Từ hạt rụng tới hạt khô
Mắc ca không hái trên cây như cà phê mà phần lớn để quả già tự rụng. Quy trình phổ biến ở hộ gia đình:
- Dọn sạch gốc trước mùa rụng. Cắt cỏ, dọn lá để dễ nhặt hạt và hạt không lẫn trong cỏ ẩm.
- Nhặt thường xuyên. Hạt rụng nằm lâu trên đất ẩm dễ mốc, nảy mầm hoặc bị chuột, sóc ăn; nhặt cách vài ngày một lần trong mùa rụng.
- Tách vỏ xanh sớm. Lớp vỏ xanh bên ngoài giữ ẩm, để lâu làm hạt bên trong hư; tách bằng tay hoặc máy tách vỏ.
- Phơi hoặc sấy hạt còn vỏ cứng. Hạt vỏ cứng phải được làm khô từ từ tới khi nhân bên trong khô, lắc nghe tiếng lục cục.
- Bảo quản khô, thoáng. Hạt khô cất trong bao sạch, kê cao, kho khô; tránh để chung hoá chất và đồ có mùi.
Mắc ca thường được bán dưới dạng hạt còn vỏ cứng đã phơi khô hoặc hạt tươi đã tách vỏ xanh, tuỳ người mua. Việc nứt vỏ, rang, đóng gói thường do cơ sở chế biến làm vì cần máy móc và kiểm soát vệ sinh.
Mắc ca và chuyện cây giống
Khi mắc ca được khuyến khích trồng, thị trường cây giống phát triển nhanh và không phải nơi nào cũng bán đúng giống như quảng cáo. Nhiều vườn trồng sau vài năm mới phát hiện cây không đúng dòng, cho hạt nhỏ hoặc rất ít. Đến lúc ấy, cây đã lớn và thời gian đã mất.
Người trồng trong vùng hay dặn nhau mua cây ghép ở cơ sở có nguồn gốc rõ ràng, có giấy tờ về vườn cây đầu dòng, hỏi tên dòng cụ thể và nên trồng vài dòng khác nhau. Cây giống quá rẻ hoặc người bán không trả lời được nguồn mắt ghép là dấu hiệu cần cẩn thận.
Với vườn đã trồng cây không đạt, một số hộ ghép cải tạo lên gốc sẵn có thay vì chặt bỏ hoàn toàn, tương tự cách làm với cà phê. Đây là kỹ thuật cần người có tay nghề; hỏi cán bộ khuyến nông hoặc thợ ghép có kinh nghiệm trong vùng trước khi làm.
Mắc ca trong nhịp lao động cả năm
Một điểm cộng ít được nhắc của mắc ca là mùa thu hạt không trùng hoàn toàn với mùa hái cà phê. Trong vùng, hạt thường rụng dần trong một khoảng thời gian, nên việc nhặt có thể dàn ra, làm xen giữa các việc khác. Với những hộ thiếu người, đây là lợi thế thật so với một cây khác cũng cần hái gấp vào cuối năm.
Công chăm mắc ca chủ yếu là tỉa tán, dọn gốc trước mùa rụng, bón phân và tưới vào giai đoạn ra hoa, đậu quả. Sâu bệnh trên mắc ca trong vùng nhìn chung ít được nhắc tới bằng cà phê hay tiêu, nhưng không có nghĩa là không có: sâu đục quả, bọ xít hút quả non và nấm bệnh trong mùa mưa vẫn xuất hiện ở một số vườn.
Nhờ vậy, mắc ca thường được những hộ có ít lao động, hoặc người lớn tuổi, chọn làm cây xen trong vườn. Tuy vậy, vài tuần cuối mùa rụng vẫn cần nhặt đều tay; bỏ vườn lâu không nhặt thì hạt dưới gốc mốc, nảy mầm hoặc mất vào bụng chuột, sóc.
Hạt mắc ca trong nhà: ăn, cất và lưu ý với vật nuôi
Nhiều hộ trồng mắc ca giữ lại một phần hạt để dùng trong nhà hoặc làm quà. Hạt khô còn vỏ cứng giữ được khá lâu nếu cất nơi khô, kín; khi dùng thì nứt vỏ bằng dụng cụ chuyên dùng, sau đó rang hoặc sấy lại nhân cho thơm. Nhân đã tách vỏ dễ hút ẩm và ôi dầu, nên chỉ tách đủ dùng trong ít ngày.
Một lưu ý quan trọng với nhà có nuôi chó: hạt mắc ca được ghi nhận là gây ngộ độc cho chó, có thể làm chó yếu chân, nôn, run. Đừng để hạt rơi vãi ở sân phơi, quanh nhà, và đừng cho chó ăn nhân mắc ca. Nếu chó lỡ ăn và có biểu hiện bất thường, hãy đưa đi thú y.
Với trẻ nhỏ, hạt cứng và tròn có nguy cơ hóc nếu trẻ ngậm cả hạt; dụng cụ nứt vỏ cũng có thể kẹp tay. Để hạt và dụng cụ ngoài tầm với của trẻ là việc nhỏ nhưng nên làm, nhất là trong mùa thu hoạch khi hạt có ở khắp nơi trong nhà.
Mắc ca đứng ở đâu trong vườn Quảng Khê hôm nay
Nhìn chung, mắc ca ở Quảng Khê đã tìm được chỗ đứng khiêm tốn hơn kỳ vọng ban đầu nhưng thực tế hơn: một cây xen lâu năm, vừa che bóng chắn gió vừa cho thêm một vụ hạt, chứ ít khi là cây chính. Những vườn mắc ca chăm tốt cho hạt ổn định là bằng chứng rằng cây có thể sống và cho thu ở đây.
Điều quan trọng là đặt mắc ca vào đúng vị trí trong cả hệ vườn. Ở chỗ khuất gió, đất sâu, đủ nước và được trồng thưa, mắc ca bổ sung tốt cho cà phê. Ở đỉnh đồi trống, chỗ thiếu nước hoặc trồng dày, nó dễ thành gánh nặng.
Nếu bạn đang có mắc ca trong vườn mà cây ít hạt, trước khi chặt hãy xem lại tuổi cây, dòng giống, tán có quá rậm không và nước lúc ra hoa có đủ không. Đôi khi điều chỉnh tỉa tán và tưới đúng lúc đã khác nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Mắc ca có trồng được ở Quảng Khê không?
Có, nhiều vườn trong xã và vùng Đắk Glong cũ đã trồng, phần lớn xen trong vườn cà phê hoặc làm hàng chắn gió. Cây hợp chỗ đất sâu, thoát nước tốt, khuất gió và đủ nước khi ra hoa.
Vì sao cây mắc ca lớn mà ít hạt?
Thường do cây không đúng dòng, trồng một dòng duy nhất nên thụ phấn kém, thiếu nước khi ra hoa, tán quá rậm hoặc cây chưa đủ tuổi. Điều chỉnh tỉa tán, tưới đúng lúc và bổ sung dòng thụ phấn có thể cải thiện.
Mắc ca thu hoạch bằng cách nào?
Phần lớn để quả già tự rụng rồi nhặt dưới gốc, tách vỏ xanh sớm, sau đó phơi hoặc sấy hạt còn vỏ cứng cho tới khi khô. Nhặt hạt thường xuyên giúp tránh mốc và tránh chuột, sóc ăn.
Trồng mắc ca xen cà phê có làm giảm năng suất cà phê không?
Có thể, nếu mắc ca trồng dày và tán rộng che nắng. Trồng thưa, tỉa tán định kỳ thì mắc ca thay được vai trò cây che bóng mà không ảnh hưởng nhiều tới cà phê.
Mua cây giống mắc ca cần chú ý gì?
Mua cây ghép ở cơ sở có nguồn gốc rõ, hỏi tên dòng và nguồn mắt ghép, nên trồng vài dòng khác nhau. Cẩn thận với cây quá rẻ hoặc người bán không trả lời được nguồn giống.