Mùa hái cà phê ở Quảng Khê thường bắt đầu từ cuối mùa mưa, khi phần lớn quả trên cây đã chuyển đỏ, và kéo dài vài tuần đến hơn một tháng tuỳ vườn. Đây là thời điểm bận nhất trong năm: cả nhà ra vườn, người ở xa về phụ, nhiều hộ thuê thêm người hái hoặc đổi công với hàng xóm.
Quyết định lớn nhất của mùa hái là hái lúc nào và hái thế nào. Hái sớm, tuốt cả chùm còn xanh thì nhanh và gọn công, nhưng hạt nhẹ, nhiều hạt lỗi và dễ bị ép giá. Hái chín từng đợt thì hạt tốt hơn nhưng tốn người, tốn thời gian và chịu rủi ro mưa cuối mùa.
Bài này đi qua các việc của một mùa hái ở xã: chuẩn bị gì trước, cách hái, chuyện nhân công, chở quả trên đường đồi và an toàn. Việc phơi, sấy, bảo quản sau khi hái có bài riêng trên trang.
Nhận biết lúc vườn sẵn sàng để hái
Quả cà phê vối chín chuyển từ xanh sang vàng rồi đỏ, có dòng chín đỏ sẫm. Thường người ta chờ tới khi phần lớn quả trên vườn đã chín mới bắt đầu, vì mỗi lần ra vườn đều tốn công. Một quy tắc nhiều nhà vườn hay dùng là đi một vòng, nhìn ngẫu nhiên vài chục cây ở các góc khác nhau: phần lớn chùm đã đỏ và quả chín bắt đầu rụng xuống đất là lúc hợp lý.
Ở Quảng Khê, vì cao độ chênh nhau giữa các thôn và giữa đỉnh với chân đồi, cùng một vườn cũng có thể chín lệch. Cây ở chỗ nắng nhiều, ít che bóng chín sớm hơn; cây dưới bóng và ở sườn khuất chín muộn. Vườn có hoa nở nhiều đợt từ mùa khô trước thì quả chín không đều, đó là lý do việc tưới hoa đẫm và đồng loạt ảnh hưởng tới tận mùa hái.
Chờ quá lâu cũng có giá của nó: quả chín quá rụng xuống đất, bị chuột, sóc ăn hoặc lên men, mốc nếu gặp mưa. Quả rụng nằm lâu là chỗ cho mọt đục quả sinh sôi cho vụ sau. Vì vậy, nhà vườn cân nhắc giữa đợi thêm cho chín và hái ngay để tránh hao, chứ không có một ngày cố định nào đúng cho mọi vườn.
Hái tuốt và hái chín: khác nhau ở đâu
Đây là chọn lựa mà mỗi hộ ở Quảng Khê phải tự quyết mỗi năm, tuỳ người làm, nguồn nước để phơi và cách bán. Bảng so sánh chung, không phải phán xét cách nào đúng:
| Tiêu chí | Hái tuốt cả cành | Hái chín chọn quả |
|---|---|---|
| Số lần ra vườn | Thường một lần | Hai đến ba lần hoặc hơn |
| Công hái | Ít hơn, nhanh gọn | Nhiều hơn, cần người quen việc |
| Tỷ lệ quả xanh | Cao, hạt nhẹ, nhiều hạt lỗi | Thấp, hạt chắc và đều hơn |
| Ảnh hưởng tới cây | Dễ gãy cành, rụng lá, mất mầm vụ sau | Ít tổn thương cây hơn |
| Rủi ro thời tiết | Xong sớm, ít lo mưa cuối mùa | Kéo dài, dễ gặp mưa trái mùa |
| Đầu ra | Bán theo hàng thông thường | Mở đường bán cho người mua cần hàng chất lượng |
Nhiều hộ chọn đường giữa: hái chín ở đợt đầu khi quả chín sớm, rồi tuốt phần còn lại khi đã chín phần lớn. Cách này giữ được phần nào chất lượng mà không kéo mùa hái quá dài. Dù chọn cách nào, giảm quả xanh vẫn là việc có lợi, vì quả xanh làm giảm trọng lượng và chất lượng của cả mẻ.
Một ngày hái điển hình trong vườn đồi
Ngày hái ở Quảng Khê thường bắt đầu khi sương vừa tan, vì sáng sớm lá ướt, bạt trơn và quả dính đất. Cả nhóm chia hàng: mỗi người hoặc mỗi cặp nhận một hàng cây, trải bạt dưới gốc, hái từ cành thấp lên cành cao, xong cây này kéo bạt sang cây kế. Người lớn tuổi hoặc trẻ hơn thường nhặt quả rơi ngoài bạt và gom quả vào bao, người khoẻ vác bao ra lối đi.
Buổi trưa nắng gắt, nhiều nhóm nghỉ dưới bóng cây che, ăn cơm mang theo rồi làm tiếp tới chiều. Cuối ngày là lúc bận nhất: bao phải được chở về sân, quả đổ ra trải mỏng ngay trước khi trời tối. Nhà nào sân xa vườn thì người ở nhà lo phơi, người ở vườn lo hái, hai việc chạy song song.
Nhịp này lặp lại nhiều ngày, nên sức người là giới hạn thật. Chủ vườn có kinh nghiệm không đẩy nhóm hái quá giờ mà chia khu hái theo sức phơi của sân, để quả hái hôm nào được trải ra hôm đó. Một ngày hái được nhiều mà phải để quả qua đêm trong bao thì cái được về khối lượng mất lại ở chất lượng.
Chuẩn bị trước khi bắt đầu hái
Dọn gốc và trải bạt. Cắt cỏ quanh gốc, gom cành khô để trải bạt hứng quả. Quả rơi xuống đất đỏ lẫn đất cát, khó nhặt và bẩn hạt, nên bạt là thứ gần như nhà nào cũng có. Trên dốc, bạt phải chặn mép để quả không lăn xuống.
Kiểm bao, gùi, dụng cụ. Bao đựng quả, gùi hoặc rổ đeo hông, thang thấp cho cây cao. Bao phải sạch, không dùng bao từng đựng phân, thuốc hay xăng dầu vì mùi ngấm vào quả.
Dọn sân phơi hoặc liên hệ chỗ sấy. Quả hái về phải phơi hoặc sấy ngay trong ngày. Hái nhiều mà sân không đủ, quả ủ đống qua đêm sẽ nóng lên và lên men, hạt có mùi lạ khó bán.
Xem lịch người làm. Ai về phụ, thuê bao nhiêu người, đổi công với nhà nào. Mùa hái các nhà trùng nhau nên việc này phải sắp xếp từ sớm, không đợi quả chín rụng mới đi tìm người.
Kiểm xe và đường vào vườn. Xe máy chở quả, xe công nông hoặc xe tải nhỏ; đường đất cuối mùa mưa có thể còn lầy và trơn. Vá lại đoạn đường hỏng, đắp chỗ trũng trước khi phải chở hàng nặng qua.
Người hái: thuê, đổi công và tính công
Ở Quảng Khê, mùa hái là lúc cần người nhiều nhất trong năm. Hộ có vườn nhỏ thường tự hái cùng con cháu và đổi công với hàng xóm: hôm nay cả nhóm hái vườn nhà này, mai sang vườn nhà kia. Đổi công giữ được chi phí thấp và là một nét quen trong đời sống thôn xóm, nhưng đòi hỏi các nhà phải có lịch chín không trùng nhau hoàn toàn.
Hộ có vườn lớn phải thuê thêm người, có khi là người trong xã, có khi là người từ nơi khác lên theo mùa. Cách tính công phổ biến là theo ngày hoặc theo khối lượng quả hái được. Tính theo khối lượng thì người hái muốn nhanh, dễ tuốt lẫn quả xanh và bẻ gãy cành; tính theo ngày thì chủ vườn phải giám sát tốc độ. Nhiều chủ vườn nói rõ từ đầu yêu cầu hái chín, không bẻ cành, rồi kiểm tra vài bao đầu tiên.
Với người đến làm thuê từ nơi khác, chỗ ở, nước uống, bữa ăn và thời gian nghỉ là chuyện chủ vườn cần nói rõ. Mùa hái trùng với thời tiết chuyển mùa, sáng sương lạnh, trưa nắng; người hái cần áo dài tay, găng tay và nước uống đủ. Thoả thuận rõ ràng ngay từ đầu tránh được phần lớn những mâu thuẫn thường gặp cuối mùa.
Chở quả xuống dốc và ra đường lớn
Một bao quả tươi nặng, mà vườn ở Quảng Khê nhiều chỗ nằm trên sườn đồi dốc, đường đất hẹp. Quãng đường từ gốc cà phê ra tới chỗ xe vào được thường là phần mệt nhất của ngày hái. Nhiều nhà làm lối đi theo đường đồng mức, có bậc đất ở đoạn dốc, để vác bao đỡ nguy hiểm hơn đi thẳng xuống.
Xe máy chở bao quả trên đường đất trơn là nguyên nhân của nhiều tai nạn mùa vụ. Chở quá nặng, buộc bao lệch một bên, xuống dốc bằng phanh trước trên đường ướt đều dễ ngã. Người lâu năm trong nghề khuyên chia chuyến nhẹ hơn, buộc cân hai bên, đi số thấp khi xuống dốc và tránh chở vào lúc trời vừa mưa.
Khi ra tới quốc lộ 28, xe chở nông sản phải hoà vào dòng xe khách, xe tải qua đèo. Mùa hái cũng là mùa nhiều xe nông nghiệp chạy chậm trên đường, nên cả người chở lẫn người đi đường đều cần để ý hơn. Đèn xe, phản quang trên thùng xe công nông và không chở người ngồi trên đống bao là những điều nên làm dù đường gần.
An toàn và sức khoẻ trong mùa hái
Mùa hái ngắn nhưng làm liên tục, nhiều người làm quá sức vì muốn kịp quả chín. Một vài điều đáng giữ:
- Không trèo lên cành cà phê mỏng để hái quả trên ngọn; dùng thang thấp hoặc kéo cành xuống nhẹ.
- Đeo găng tay, áo dài tay vì lá, cành cà phê làm xước da và trong tán có kiến, ong.
- Để ý rắn khi dọn gốc trong vườn rậm và khi luồn tay vào tán dưới thấp.
- Không vào vườn vừa phun thuốc khi chưa hết thời gian cách ly ghi trên nhãn; chủ vườn cần báo cho người làm thuê biết.
- Uống đủ nước, nghỉ trưa trong bóng mát; trẻ nhỏ theo bố mẹ ra vườn phải có người trông.
- Mang theo áo mưa và che bao quả khi trời chuyển, vì quả ướt để lâu dễ hỏng.
Mùa hái cũng là dịp gia đình sum họp, nhưng là mùa của mệt mỏi và vội vàng. Tai nạn nhỏ trong vườn, ngã xe trên dốc thường xảy ra vào những ngày cuối mùa khi người đã kiệt sức, nên đừng ngại chia việc ra nhiều ngày hơn.
Sau khi hái: dọn vườn cho vụ tới
Hái xong không có nghĩa là xong việc với cây. Quả khô, quả sót còn trên cành và quả rụng dưới gốc là nơi mọt đục quả trú qua mùa khô rồi tấn công quả non vụ sau. Nhặt sạch quả rụng, tuốt quả sót trên cây là cách đơn giản và rẻ nhất để giảm mọt, nhiều vườn kết hợp làm luôn khi thu bạt.
Ngay sau mùa hái, cây cần được tỉa cành để dồn sức cho cành mang quả năm sau. Cành gãy do hái, cành khô, cành sâu bệnh được cắt bỏ trước. Nhiều hộ ở Quảng Khê tận dụng lúc cả nhà còn ở vườn để làm luôn việc này, thay vì để sang mùa khô mới làm vội trước đợt tưới.
Mùa hái cũng là lúc nhìn lại vườn: khu nào quả nhiều, khu nào kém, cây nào cần ghép lại, đoạn ống nào hỏng. Ghi lại vài dòng khi trí nhớ còn mới giúp kế hoạch năm sau sát thực tế hơn, và cũng là phần nhật ký vườn mà người mua có thể hỏi tới.
Câu hỏi thường gặp
Mùa hái cà phê ở Quảng Khê kéo dài bao lâu?
Tuỳ vườn, thường vài tuần đến hơn một tháng. Vườn ở chỗ cao chín muộn hơn chỗ thấp, vườn hoa nở nhiều đợt thì quả chín rải rác và mùa hái dài hơn. Hộ hái chín nhiều lần cũng mất nhiều thời gian hơn hộ hái tuốt một lần.
Hái cà phê xanh có ảnh hưởng gì?
Quả xanh cho hạt nhẹ, nhiều hạt lỗi, làm giảm trọng lượng và chất lượng cả mẻ. Tuốt mạnh cả cành còn làm gãy cành, rụng lá và mất mầm của vụ sau. Vì vậy nhiều hộ cố giữ tỷ lệ quả xanh ở mức thấp nhất có thể.
Thuê người hái cà phê thì nên thoả thuận những gì?
Cách tính công theo ngày hay theo khối lượng, yêu cầu hái chín và không bẻ cành, giờ làm, nghỉ trưa, bữa ăn, chỗ ở nếu người từ xa đến. Nói rõ từ đầu và kiểm tra vài bao đầu tiên giúp tránh mâu thuẫn cuối mùa.
Quả cà phê hái về để qua đêm có sao không?
Quả tươi ủ thành đống sẽ nóng lên và lên men, hạt có mùi lạ, khó bán và mất giá trị. Tốt nhất là đưa ra phơi hoặc sấy ngay trong ngày; nếu bắt buộc phải để qua đêm thì trải mỏng ở chỗ thoáng, không đổ đống trong bao.
Sau mùa hái cần làm gì ngay với vườn?
Nhặt quả rụng, tuốt quả sót để cắt nơi trú của mọt đục quả, rồi tỉa cành gãy, cành khô và cành sâu bệnh. Đây cũng là lúc ghi lại khu nào quả kém, đoạn ống tưới nào hỏng để chuẩn bị mùa khô.