Trong vườn đồi ở Quảng Khê, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật dùng sai không chỉ hại người phun và người ăn nông sản, mà còn theo nước mưa chảy xuống suối, xuống hồ, là nguồn nước sinh hoạt, nước tưới và nơi nuôi cá của cả vùng. Địa hình dốc, mưa lớn và mạng lưới suối dày làm cho mỗi lần rải phân hay pha thuốc sai cách đều có thể đi xa hơn ranh giới của vườn.
Bài này chỉ nêu nguyên tắc chung: chọn và đọc nhãn, bảo hộ khi phun, giữ khoảng cách với nguồn nước, cất giữ và xử lý bao bì, nhận biết ngộ độc. Bài không nêu tên thuốc, không nêu liều lượng hay công thức pha. Việc chọn thuốc cụ thể cho từng loại sâu bệnh, hãy hỏi cán bộ khuyến nông, cán bộ bảo vệ thực vật và làm đúng hướng dẫn trên nhãn.
Phần sâu bệnh của từng cây có trong các bài về cà phê, tiêu, sầu riêng trên trang; ở đây là những điều dùng chung cho mọi loại vườn.
Vì sao vườn đồi gần nguồn nước cần cẩn thận hơn
Ở đất bằng, phân và thuốc rơi xuống mặt đất phần lớn ngấm tại chỗ. Ở đất dốc, một trận mưa lớn ngay sau khi bón phân hay phun thuốc có thể cuốn chúng theo dòng nước chảy tràn xuống chân dốc, vào khe, vào suối. Vùng Quảng Khê có nhiều suối nhỏ chảy về sông Đồng Nai và các hồ chứa trong vùng, nên những gì trôi khỏi vườn sẽ không biến mất mà đi về phía nguồn nước của người khác.
Phân đạm và lân dư thừa trong nước làm tảo phát triển, nước hồ, ao chuyển màu, thiếu oxy, ảnh hưởng tới cá nuôi và cá tự nhiên. Thuốc bảo vệ thực vật, nhất là thuốc trừ sâu, có thể gây chết cá, tôm, ếch nhái và côn trùng có ích ở suối. Người dùng nước suối, nước giếng nông gần vườn để sinh hoạt là người chịu ảnh hưởng trực tiếp.
Cũng cần nói thêm, phân và thuốc trôi đi là tiền mất đi. Bón đúng lúc, đúng chỗ để phân ở lại trong vườn vừa tiết kiệm vừa ít hại; tức là chuyện an toàn và chuyện hiệu quả ở đây đi cùng nhau, không đối lập.
Nguyên tắc đúng khi dùng thuốc bảo vệ thực vật
Ngành nông nghiệp thường tóm tắt việc dùng thuốc thành nhiều nguyên tắc đúng. Diễn đạt bằng lời đời thường:
- Đúng thuốc. Chỉ dùng thuốc có trong danh mục được phép sử dụng ở Việt Nam, có nhãn rõ ràng, mua ở cửa hàng có giấy phép; không dùng thuốc không nhãn, thuốc trôi nổi.
- Đúng đối tượng. Xác định đúng sâu bệnh trước khi phun; hỏi khuyến nông nếu không chắc. Phun sai bệnh vừa tốn tiền vừa thêm hoá chất vô ích.
- Đúng liều, đúng nồng độ. Làm theo hướng dẫn trên nhãn; không tự tăng liều vì nghĩ mạnh hơn sẽ hiệu quả hơn.
- Đúng lúc. Phun khi sâu bệnh ở giai đoạn dễ bị tác động; tránh phun khi trời sắp mưa, gió to hoặc nắng gắt giữa trưa.
- Đúng cách. Dùng bình phun còn tốt, không rò rỉ; phun theo chiều gió; không pha trộn nhiều loại thuốc khi nhãn không cho phép.
- Tôn trọng thời gian cách ly. Không thu hoạch trước thời gian cách ly ghi trên nhãn; báo cho người trong nhà và người làm thuê biết khu vừa phun.
Nguyên tắc nghe đơn giản, nhưng phần lớn vụ ngộ độc và tồn dư trong nông sản đến từ việc bỏ qua một trong số đó, thường vì vội hay vì làm theo thói quen của người khác.
Bảo hộ khi pha và phun
Trang phục kín. Áo dài tay, quần dài, ủng, găng tay chống hoá chất, khẩu trang phù hợp và kính bảo hộ. Áo mưa cũ có thể dùng làm lớp ngoài khi phun tán cao.
Pha thuốc ở chỗ thoáng, xa nguồn nước. Không pha thuốc bên bờ suối, bên giếng hay sát ao; không múc nước trực tiếp từ suối bằng dụng cụ đã dính thuốc.
Không ăn uống, hút thuốc khi đang phun. Thuốc dính tay đi vào miệng là con đường ngộ độc phổ biến. Rửa tay, rửa mặt bằng xà phòng trước khi ăn uống.
Không để trẻ em, phụ nữ mang thai tham gia. Trẻ em và phụ nữ mang thai, cho con bú không nên pha hay phun thuốc, cũng không nên đứng gần khu đang phun.
Tắm và giặt riêng sau khi phun. Thay đồ, tắm ngay khi xong việc; giặt quần áo phun thuốc riêng, không chung với đồ gia đình; không giặt ở suối.
Khoảng cách với suối, hồ và giếng
Bờ suối, bờ hồ và quanh giếng nước là những chỗ cần được bảo vệ nhất. Nguyên tắc chung là giữ một dải đất không phun thuốc, không rải phân hoá học sát mép nước, để cây cỏ ở dải này giữ đất và lọc bớt nước chảy tràn từ vườn xuống. Dải cây ven suối cũng giữ bờ không sạt lở trong mùa mưa.
Không rửa bình phun, dụng cụ pha thuốc ở suối, hồ hay ao cá. Nước rửa bình nên được phun lại lên chính khu vườn vừa phun, theo hướng dẫn trên nhãn, thay vì đổ ra một chỗ. Thuốc thừa không đổ xuống suối, xuống hố gần nguồn nước.
Ở những lô sát hồ chứa thủy điện, mực nước dâng lên trong mùa mưa có thể ngập tới phần đất trồng vào mùa khô. Những phần đất đó nên hạn chế dùng hoá chất, vì lúc nước lên, mọi thứ trên mặt đất sẽ hoà vào hồ. Quy định cụ thể về hành lang bảo vệ hồ và nguồn nước do cơ quan có thẩm quyền đặt ra, hãy hỏi UBND xã để biết khu nào bị hạn chế.
Phân bón trên đất dốc: bón cho cây, không bón cho suối
Phân bón trôi khỏi vườn là chuyện thường gặp nhất trên đất dốc. Rải phân trên mặt đất trước một trận mưa to, đặc biệt phía dưới gốc, là cách mất phân nhanh nhất. Nhiều hộ ở Quảng Khê bón phân vào rãnh nông hoặc hố nhỏ phía trên gốc theo đường đồng mức, lấp đất lại, và chọn lúc đất đã ẩm nhưng không có mưa lớn sắp tới.
Chia nhỏ lượng phân thành nhiều lần trong mùa mưa giúp cây hút kịp, ít dư thừa trôi đi. Bổ sung phân hữu cơ hoai mục làm đất giữ phân tốt hơn. Bón quá nhiều đạm không làm cây khoẻ hơn mà chỉ làm đất chua, lá non dễ bệnh và phần dư trôi ra suối.
Bao bì phân bón cũng cần được thu gom, không vứt xuống khe suối. Phân chuồng tươi chưa ủ không nên chất đống sát mép suối hay đầu nguồn nước sinh hoạt, vì nước rỉ từ đống phân mang theo vi khuẩn và chất dinh dưỡng.
Giảm thuốc từ gốc: vườn khoẻ và thiên địch
Cách an toàn nhất với thuốc bảo vệ thực vật là cần dùng ít hơn. Nhiều chương trình khuyến nông ở Tây Nguyên hướng tới cách quản lý sâu bệnh tổng hợp: giữ cây khoẻ bằng dinh dưỡng cân đối và hữu cơ, tỉa tán thông thoáng, vệ sinh vườn, thăm vườn đều đặn để phát hiện sớm, và chỉ dùng thuốc khi mật độ sâu bệnh đã đến mức gây hại thật.
Vườn có cây che bóng, băng cỏ và hàng cây ven suối là nơi sống của nhiều loài thiên địch: kiến vàng, nhện, bọ rùa, ong ký sinh, chim. Chúng ăn hoặc ký sinh trên rệp, sâu non và nhiều loài gây hại khác. Phun thuốc phổ rộng định kỳ theo lịch, kể cả khi không thấy sâu, giết luôn những loài có ích này, rồi sâu bệnh quay lại nhanh hơn vì không còn kẻ thù tự nhiên.
Những việc nhỏ như nhặt quả rụng để cắt vòng đời mọt đục quả, cắt bỏ cành bệnh mang ra khỏi vườn, giữ gốc thông thoáng để giảm nấm, đã thay thế được một phần các lần phun. Khi phải phun, chọn phun cục bộ ở khu bị hại thay vì phun cả vườn cũng giảm đáng kể lượng hoá chất ra môi trường.
Cất giữ thuốc và xử lý vỏ chai, bao bì
Thuốc bảo vệ thực vật nên được cất trong tủ hoặc thùng có khoá, đặt ở nơi khô ráo, xa bếp, xa chỗ để thực phẩm, ngoài tầm với của trẻ em và vật nuôi. Không chiết thuốc sang chai nước ngọt, chai nước suối hay chai không nhãn, vì đó là nguyên nhân của nhiều vụ uống nhầm thương tâm.
Vỏ chai, bao gói thuốc sau khi dùng hết nên được súc rửa theo hướng dẫn trên nhãn, nước súc phun lại vào vườn, rồi bỏ vào bể chứa bao bì thuốc nếu thôn có, hoặc thu gom theo hướng dẫn của địa phương. Không vứt vỏ chai xuống suối, khe núi hay đốt lộ thiên gần nhà.
Nhiều thôn, xã ở Tây Nguyên đã có bể hoặc điểm thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật ven đồng, ven rẫy. Ở Quảng Khê, hãy hỏi trưởng thôn hoặc UBND xã về điểm thu gom gần nhất và cách thu gom hiện hành sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính.
Khi nghi ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật
Ngộ độc có thể xảy ra khi phun, khi pha hoặc khi uống nhầm. Biểu hiện có thể là chóng mặt, buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, chảy nước dãi, khó thở, co giật. Những việc cần làm ngay:
- Đưa người bị ngộ độc ra khỏi khu vực có thuốc, tới chỗ thoáng.
- Cởi bỏ quần áo dính thuốc, rửa da bằng nhiều nước sạch và xà phòng; nếu thuốc vào mắt, rửa mắt bằng nước sạch liên tục.
- Không cố gây nôn nếu người bệnh lơ mơ, co giật, hoặc khi không biết chắc loại thuốc.
- Mang theo chai, bao thuốc hoặc chụp nhãn thuốc để nhân viên y tế biết loại hoá chất.
- Đưa ngay tới trạm y tế xã hoặc bệnh viện gần nhất; không tự chữa bằng mẹo dân gian.
Đây là sơ cứu ban đầu, không thay được cấp cứu y tế. Đường từ các thôn ở Quảng Khê tới cơ sở y tế có khi xa và quanh co, nên nhà có người phun thuốc thường xuyên nên biết sẵn đường đi và cách liên lạc với trạm y tế xã.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian cách ly của thuốc bảo vệ thực vật là gì?
Là khoảng thời gian tối thiểu từ lần phun cuối tới khi được thu hoạch, ghi trên nhãn thuốc. Thu hoạch sớm hơn có thể để lại dư lượng trong nông sản, ảnh hưởng tới người ăn và việc bán hàng, nhất là hàng xuất khẩu.
Có được rửa bình phun ở suối không?
Không nên. Nước rửa bình mang theo thuốc, chảy xuống suối có thể làm chết cá và ảnh hưởng tới người dùng nước bên dưới. Nên súc rửa ở trong vườn và phun nước súc lên chính khu vừa phun theo hướng dẫn trên nhãn.
Vì sao không nên rải phân trước khi trời mưa to?
Trên đất dốc, mưa to cuốn phân chưa kịp ngấm theo dòng nước chảy tràn xuống suối, hồ. Vừa mất phân, vừa làm nước giàu dinh dưỡng, tảo phát triển, ảnh hưởng tới cá và nguồn nước.
Vỏ chai thuốc sau khi dùng nên bỏ ở đâu?
Súc rửa theo hướng dẫn trên nhãn, rồi bỏ vào bể hoặc điểm thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật của thôn, xã. Không vứt xuống suối, khe núi hay đốt lộ thiên. Hỏi trưởng thôn về điểm thu gom gần nhất.
Làm sao biết thuốc mua có được phép sử dụng?
Mua ở cửa hàng vật tư nông nghiệp có giấy phép, xem nhãn có đủ tên hoạt chất, hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt và đơn vị đăng ký. Khi không chắc, hỏi cán bộ khuyến nông hoặc cán bộ bảo vệ thực vật.