Trong vài năm gần đây, sầu riêng là cây được nhiều hộ ở Quảng Khê đưa vào vườn nhất, phần lớn trồng xen giữa các hàng cà phê thay vì phá hẳn cà phê. Lý do là sầu riêng hợp với đất đỏ, khí hậu có mùa khô rõ của vùng, và hàng hoá có đầu ra rộng hơn trước.
Nhưng sầu riêng là cây khó tính: cần nước nhiều trong mùa khô, rất sợ úng, dễ bị bệnh ở thân và rễ, quả nặng làm gãy cành nếu gặp gió, và phải chờ nhiều năm mới cho thu hoạch đều. Nhiều vườn trồng ồ ạt mà thiếu nước, thiếu kinh nghiệm đã mất cây ngay trong những năm đầu.
Bài này không bàn giá cả hay lời lãi, cũng không khuyên trồng hay không. Nội dung là những điều nên biết trước khi đưa sầu riêng vào vườn ở Quảng Khê, từ chọn chỗ, nước tưới, bệnh hại tới các yêu cầu về nguồn gốc khi bán.
Vì sao sầu riêng xuất hiện nhiều trong vườn cà phê
Cà phê là cây lâu năm, mỗi năm thu một vụ, thu nhập phụ thuộc nhiều vào một mặt hàng. Khi có cây ăn trái mà người mua tìm đến tận vùng, nhiều hộ muốn chia rủi ro bằng cách trồng thêm. Sầu riêng có tán lớn, sống lâu, cùng nhu cầu về đất sâu và tầng rễ như cà phê, nên được trồng xen vào hàng cà phê sẵn có, dùng chung hệ thống tưới.
Trồng xen cũng giúp nhà vườn có thu nhập từ cà phê trong những năm sầu riêng chưa cho trái. Khi sầu riêng lớn dần, tán của nó che bóng cà phê; nhiều hộ chấp nhận cà phê giảm dần ở những hàng sát gốc, hoặc dần dần chuyển một phần vườn thành vườn sầu riêng chính.
Điều cần thấy rõ là đây là quyết định kéo dài hàng chục năm, không phải một vụ. Một cây sầu riêng trồng sai chỗ, chỗ úng hay chỗ thiếu nước, có thể sống vài năm rồi chết đúng lúc bắt đầu cho trái, khi công sức và vốn đã bỏ vào nhiều nhất.
Chọn chỗ trồng trên đất đồi
Cao ráo, thoát nước tốt. Sầu riêng sợ úng hơn cả cà phê. Chân dốc, chỗ trũng gần suối, nơi nước mưa dồn về là chỗ không nên trồng. Lưng đồi và đỉnh đồi thoát nước tốt hơn nhưng phải có nước tưới đến được.
Kín gió. Mùa khô ở cao nguyên có gió mạnh, cây sầu riêng cao lớn với cành mang trái nặng dễ gãy, đổ. Vườn có cây chắn gió hoặc sườn khuất gió ít bị thiệt hơn.
Đất sâu, có tầng hữu cơ. Rễ sầu riêng cần tầng đất sâu và tơi. Đất đã bị xói mòn mất lớp mặt cần được bồi hữu cơ nhiều năm trước khi cây lớn.
Có lối xe vào. Mùa thu hoạch, trái phải được chở ra nhanh và nhẹ nhàng. Vườn ở xa đường, dốc đứng làm việc vận chuyển trái nặng rất vất vả và dễ dập.
Không sát cây lớn khác. Trồng sầu riêng sát cây che bóng to, sát trụ tiêu hay ngay dưới tán bơ già thì cây non thiếu sáng, vươn cao, yếu. Dọn bớt hoặc chọn chỗ trống hơn cho cây sầu riêng ngay từ đầu dễ hơn chặt cây lớn sau này.
Nước mùa khô: điều kiện quyết định
Sầu riêng cần nhiều nước hơn cà phê trong mùa khô, nhất là khi cây đang nuôi hoa và trái non. Ở Quảng Khê, nơi mùa khô dài và nguồn nước mặt hạn chế ở lưng đồi, nước tưới thường là yếu tố giới hạn số cây có thể trồng. Một vườn đang đủ nước cho cà phê có thể không đủ cho cả cà phê lẫn sầu riêng khi sầu riêng lớn lên.
Trước khi trồng, nhà vườn cần tính nguồn nước sẵn có: ao chứa bao nhiêu, giếng có cạn vào cuối mùa khô không, có lấy được nước từ suối hay hồ không và có được phép lấy hay không. Nhiều hộ đào thêm ao, lắp tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun gốc để tiết kiệm. Việc lấy nước từ hồ chứa thủy điện, suối lớn có quy định riêng, được nói ở mục sông hồ của trang.
Tưới sầu riêng cũng phải đúng lúc: có giai đoạn nhà vườn chủ động giữ khô để cây ra hoa, rồi tưới lại từ từ. Tưới lệch giai đoạn làm cây ra đọt non thay vì ra hoa, hoặc rụng trái non. Đây là kỹ thuật nhiều người phải học qua vài mùa, nên hỏi kinh nghiệm người trồng lâu năm trong vùng là cách nhanh nhất.
Những năm đầu: chăm cây con trong vườn cà phê
Cây sầu riêng con trồng xen giữa hàng cà phê thường được che bớt nắng trong mùa khô đầu tiên, vì lá non dễ cháy dưới nắng gắt cao nguyên. Nhiều hộ cắm cành lá hoặc lưới che phía tây của cây con, giữ ẩm bằng lớp phủ gốc, và tưới riêng cho cây con bằng nhánh ống nhỏ thay vì trông vào nước tưới của cà phê.
Trong vài năm đầu, việc quan trọng là tạo tán: giữ một thân chính, chọn các cành ngang mọc đều quanh thân, cắt bỏ cành mọc chụm hoặc cành quá thấp. Tán cân đối từ nhỏ giúp cây sau này mang trái đều, ít gãy cành. Nhiều người mới trồng để cây mọc tự do nhiều năm, đến khi cây lớn mới tỉa thì vết cắt to và cây mất sức.
Gốc cây con phải được giữ khô ráo, không vun đất sát cổ rễ, không để phân bón chạm thân. Cây con cũng rất dễ bị tổn thương khi người làm vườn phát cỏ hay xới đất quanh cà phê. Đánh dấu và rào nhẹ quanh gốc sầu riêng con giúp tránh những vết thương vô ý, vốn là đường vào cho bệnh ở gốc.
Những rủi ro chính với sầu riêng ở vùng đồi
Nắm rõ rủi ro giúp tính toán thực tế hơn. Những rủi ro nhà vườn trong vùng hay nhắc tới:
- Bệnh ở thân, gốc và rễ. Bệnh nhà vườn quen gọi là xì mủ, thối gốc phát mạnh khi đất ẩm, úng; cây có thể chết sau nhiều năm chăm.
- Thiếu nước cuối mùa khô. Cây suy, rụng trái non; năm hạn nặng cây non có thể chết.
- Gió và gãy cành. Cành mang trái nặng gãy khi gió lớn; cây non đổ nếu không được chống.
- Mưa trái mùa khi đang ra hoa. Hoa rụng, đậu trái kém, lịch thu hoạch bị xáo trộn.
- Lâu có thu. Phải chờ nhiều năm mới có trái đều; trong thời gian đó vốn và công đã bỏ ra liên tục.
- Đầu ra phụ thuộc yêu cầu của người mua. Hàng xuất khẩu đòi mã số vùng trồng, ghi chép thuốc và phân, trái đủ độ già.
Thuốc bảo vệ thực vật cho sầu riêng chỉ nên dùng loại được phép, đúng đối tượng, đúng hướng dẫn trên nhãn và tôn trọng thời gian cách ly trước thu hoạch. Bệnh ở thân và rễ khó chữa khi đã nặng; phòng bằng thoát nước, hữu cơ và vệ sinh vườn vẫn là chính.
Mã số vùng trồng và ghi chép vườn
Sầu riêng bán đi xuất khẩu phải đi kèm mã số vùng trồng, tức là vườn được đăng ký, có vị trí và diện tích rõ ràng, chịu sự giám sát về sinh vật gây hại và việc dùng thuốc. Thường thì hộ nông dân không tự đăng ký một mình mà tham gia qua hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc doanh nghiệp thu mua; cơ quan chuyên môn về trồng trọt và bảo vệ thực vật của tỉnh hướng dẫn thủ tục.
Có mã số vùng trồng đi kèm trách nhiệm ghi chép: bón phân gì, phun thuốc gì, ngày nào, thời gian cách ly ra sao. Vườn vi phạm, dùng thuốc ngoài danh mục hoặc để lại dư lượng, có thể làm ảnh hưởng tới cả vùng trồng chung mã. Vì vậy, nhà vườn trong cùng mã số thường nhắc nhau giữ kỷ luật.
Từ khi Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng, thủ tục và đầu mối hướng dẫn có thể đã thay đổi theo tổ chức mới của tỉnh. Hãy hỏi ở UBND xã Quảng Khê hoặc cán bộ nông nghiệp của xã để biết đầu mối hiện hành, thay vì dựa vào thông tin cũ trước sáp nhập.
Thu hoạch và chở trái trên đường đồi
Sầu riêng phải được thu khi trái đã đủ độ già. Người mua và người trồng có kinh nghiệm dựa vào số ngày từ khi hoa nở, màu vỏ, độ cứng của gai, tiếng gõ và cuống trái. Trái cắt non, chưa đủ già sẽ chín không đều, cơm sượng và làm ảnh hưởng tới uy tín cả vùng trồng, nhất là với hàng đi xa.
Trái sầu riêng nặng, gai cứng, rơi xuống đất dễ nứt và dập. Thường người ta cắt cả cuống, thả xuống bằng dây hoặc có người đỡ bên dưới, rồi xếp trái nhẹ nhàng vào sọt hay xe. Trên đường đồi gồ ghề ở Quảng Khê, chở trái bằng xe máy quá tải hoặc xếp chồng nhiều tầng làm trái va đập, hỏng phần dưới.
An toàn khi thu hoạch cũng cần được nhắc: trèo cây cao để cắt trái, đứng dưới tán khi trái đang được thả xuống và chở hàng nặng xuống dốc đều là những việc dễ gây tai nạn. Đội mũ bảo hộ, dùng dây chắc và không đứng ngay dưới cành đang cắt là những điều người làm lâu năm luôn giữ.
Trồng xen hay chuyển hẳn: những câu nên tự hỏi
Mỗi nhà có hoàn cảnh riêng, nhưng vài câu hỏi giúp quyết định rõ ràng hơn. Thứ nhất, vườn có đủ nước cho cả hai cây khi sầu riêng lớn không. Thứ hai, có chịu được những năm cà phê giảm năng suất vì bị che bóng không. Thứ ba, có đủ vốn và người chăm trong những năm chưa có trái không.
Câu hỏi thứ tư thường bị bỏ qua: nếu sầu riêng gặp bệnh hay thời tiết xấu vài năm, gia đình còn nguồn thu nào khác. Những hộ trồng xen ở mức vừa phải, giữ cà phê là nền, thường ít bị tổn thương hơn những hộ phá hết cà phê để chuyển sang một cây mới.
Cuối cùng, hãy đi xem vài vườn sầu riêng đã cho trái ổn định trong vùng, hỏi chủ vườn về những năm khó khăn chứ không chỉ năm được mùa. Câu chuyện thật về cây chết, về nước thiếu thường hữu ích hơn những lời giới thiệu cây giống.
Câu hỏi thường gặp
Đất Quảng Khê có trồng được sầu riêng không?
Có, nhiều vườn trong xã đã trồng và cho trái. Đất đỏ sâu và khí hậu có mùa khô rõ hợp với sầu riêng, nhưng cây cần chỗ cao ráo thoát nước, kín gió và đủ nước tưới mùa khô. Chỗ trũng, chỗ thiếu nước là rủi ro lớn.
Trồng sầu riêng xen cà phê có ảnh hưởng tới cà phê không?
Có. Khi sầu riêng lớn, tán che bóng làm cà phê ở hàng sát gốc giảm năng suất, hai cây cùng tranh nước và phân mùa khô. Nhiều hộ chấp nhận điều đó và tính trước khoảng cách trồng.
Sầu riêng bao lâu thì cho trái?
Phải chờ nhiều năm mới có trái đều, tuỳ giống, cây ghép hay không và cách chăm. Trong thời gian đó vẫn phải bỏ vốn và công liên tục, nên nhà vườn cần nguồn thu khác như cà phê để đỡ.
Mã số vùng trồng là gì và có bắt buộc không?
Đó là mã định danh cho vùng trồng đã đăng ký, có vị trí, diện tích và được giám sát về sâu bệnh, thuốc. Hàng xuất khẩu sang nhiều thị trường cần mã này. Hộ thường tham gia qua hợp tác xã hoặc doanh nghiệp; hỏi xã về đầu mối hiện hành.
Bệnh xì mủ trên sầu riêng có chữa được không?
Khi phát hiện sớm, cây có thể được xử lý và hồi phục; khi đã nặng thì khó cứu. Phòng bằng thoát nước tốt, tăng hữu cơ, tránh làm tổn thương gốc. Xử lý cụ thể nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và dùng thuốc đúng nhãn.