Nhiều vườn cà phê ở Quảng Khê được trồng từ những đợt khai hoang trước đây, nay đã già, năng suất giảm và tốn công chăm. Nhà vườn có hai hướng chính: cưa thân rồi ghép chồi giống tốt lên gốc cũ (cưa ghép cải tạo), hoặc nhổ bỏ, cho đất nghỉ và trồng mới hoàn toàn.
Mỗi hướng có chi phí, thời gian chờ và rủi ro khác nhau. Cưa ghép nhanh có thu lại và giữ được bộ rễ, nhưng chỉ hợp khi gốc còn khoẻ. Trồng mới tốn kém, chờ lâu, nhưng là cách duy nhất khi rễ đã hỏng hay đất đã nhiễm bệnh nặng. Chọn sai hướng có thể mất nhiều năm.
Bài này giải thích cách nhận biết vườn cần tái canh, so sánh hai hướng, những việc phải làm với đất và các lỗi người làm hay mắc. Kỹ thuật cụ thể cần thợ ghép có tay nghề và hướng dẫn của cán bộ khuyến nông.
Dấu hiệu một vườn cần tái canh
Năng suất giảm nhiều năm liền dù chăm đủ. Một năm kém có thể do thời tiết, nhưng vài năm liền giảm trong khi phân, nước không đổi là dấu hiệu cây đã già hoặc rễ đã yếu.
Cây không đồng đều. Trong vườn có nhiều cây ít quả, quả nhỏ, hay bị gỉ sắt, xen giữa vài cây tốt. Đây thường là vườn thực sinh cũ, gốc có thể còn khoẻ nhưng giống kém.
Thân, cành già cỗi. Thân xù xì, cành ngang ít, cành mang quả chỉ còn trên ngọn cao, tỉa mãi không tạo được tán mới.
Cây vàng lá, chết rải rác. Cây vàng lá kéo dài, rễ có u sưng, thối, chết lác đác thành từng đám. Đây là dấu hiệu rễ có vấn đề, có thể do tuyến trùng và nấm; với vườn như vậy, cưa ghép thường không cứu được.
Mật độ cây thiếu nhiều. Vườn đã mất nhiều cây, trồng dặm mãi không lên, chỗ trống nhiều hơn chỗ có cây.
Cưa ghép cải tạo và trồng mới: so sánh
Hai hướng không loại trừ nhau; nhiều vườn cưa ghép khu gốc khoẻ và trồng mới khu đã chết nhiều. Bảng tóm tắt các khác biệt chính:
| Tiêu chí | Cưa ghép cải tạo | Nhổ bỏ, nghỉ đất, trồng mới |
|---|---|---|
| Điều kiện áp dụng | Gốc còn khoẻ, rễ tốt, chỉ giống kém hoặc thân già | Rễ hỏng, đất nhiễm bệnh, cây chết nhiều |
| Thời gian có thu lại | Ngắn hơn, nhờ bộ rễ sẵn có | Dài, phải chờ đất nghỉ và cây mới lớn |
| Chi phí ban đầu | Thấp hơn: công cưa, chồi ghép, công ghép | Cao hơn: nhổ gốc, xử lý đất, cây giống, chăm cây con |
| Rủi ro chính | Ghép không sống, chồi yếu nếu gốc kém | Trồng lại quá sớm, bệnh cũ quay lại |
| Cơ hội cải tạo đất | Ít, vẫn giữ đất cũ | Có thời gian bồi hữu cơ, luân canh, sắp lại hàng theo đường đồng mức |
Điều quyết định thường là tình trạng rễ. Đào thử vài gốc ở các góc vườn, xem rễ có trắng, khoẻ hay có u sưng, thối đen, là việc nên làm trước khi quyết định. Cán bộ khuyến nông có thể giúp đọc kết quả này.
Chọn giống cho vườn tái canh
Tái canh là dịp hiếm hoi để thay giống cho cả vườn, nên chọn giống đáng được cân nhắc kỹ. Phần lớn vườn tái canh ở vùng Tây Nguyên dùng các dòng cà phê vối vô tính đã được cơ quan nghiên cứu chọn tạo, có ưu điểm về năng suất, độ đồng đều và sức chống chịu gỉ sắt. Người trồng quen gọi các dòng này bằng chữ TR kèm số hoặc tên riêng do cơ quan nghiên cứu đặt.
Lời khuyên thường gặp là trồng xen vài dòng trong cùng một vườn, vì cà phê vối thụ phấn chéo, một dòng đơn lẻ đậu quả kém. Mỗi dòng có thời gian chín hơi khác nhau; xếp các dòng chín gần nhau trong cùng khu giúp việc hái gọn hơn. Hỏi cơ sở cung cấp chồi ghép, cây giống về cách phối dòng là việc nên làm trước khi đặt mua.
Nguồn chồi ghép và cây giống phải rõ ràng: từ vườn nhân giống có đăng ký hoặc vườn đầu dòng được công nhận. Chồi ghép lấy từ vườn hàng xóm nhìn thì tốt nhưng không rõ dòng có thể mang cả bệnh và tính trạng không ổn định. Vì vườn tái canh sẽ đứng thêm vài chục năm, chi phí cho giống tốt là phần ít đáng tiết kiệm nhất.
Các bước cưa ghép cải tạo phổ biến
Cưa ghép là kỹ thuật cần tay nghề; dưới đây là trình tự chung để bạn hiểu và trao đổi với thợ, không phải hướng dẫn tự làm thay thợ:
- Chọn thời điểm. Thường làm vào đầu mùa mưa khi cây có nhựa, đất ẩm, để chồi mọc khoẻ.
- Cưa thân. Cưa gốc ở độ cao thấp, vết cắt vát cho nước không đọng; giữ lại một phần tán ở một số cách làm để nuôi rễ.
- Nuôi chồi. Sau cưa, gốc ra nhiều chồi; chọn giữ vài chồi khoẻ, mọc ở vị trí tốt, bỏ chồi còn lại.
- Ghép. Thợ ghép lấy chồi từ cây giống tốt (dòng đã chọn lọc) ghép lên chồi gốc khi chồi đủ lớn; cố định, che chắn mắt ghép.
- Chăm sau ghép. Cởi dây buộc đúng lúc, tiếp tục bẻ chồi dại mọc từ gốc, bón phân và tưới như cây non.
- Tạo tán. Khi chồi ghép đã lớn, tỉa tạo tán để cây có nhiều cành ngang mang quả.
Tỷ lệ sống của mắt ghép phụ thuộc nhiều vào tay nghề thợ, chất lượng chồi giống và thời tiết sau ghép. Nhiều hộ ghép thử một khu nhỏ trước, xem kết quả rồi mới làm cả vườn.
Trồng mới: vì sao phải để đất nghỉ
Khi vườn cũ chết nhiều vì bệnh rễ, đất thường chứa tuyến trùng và nấm hại tồn tại lâu ngay cả khi không còn cây cà phê. Trồng cây con mới vào hố cũ ngay sau khi nhổ, rễ non gặp ngay nguồn bệnh, và vườn mới có thể chết sau vài năm như vườn cũ. Đây là lỗi tốn kém nhất trong tái canh.
Vì vậy, khuyến cáo phổ biến là sau khi nhổ, gom hết rễ cũ ra khỏi lô, xử lý đất, rồi để đất nghỉ hoặc luân canh một thời gian bằng các cây khác họ, như cây họ đậu, ngô hay cây phân xanh. Thời gian nghỉ cụ thể tuỳ tình trạng bệnh, khuyến nông có thể hướng dẫn theo từng vườn. Trong thời gian đó, bồi thêm hữu cơ để đất phục hồi.
Nhiều hộ ngại để đất nghỉ vì mất thu nhập. Cây ngắn ngày trong thời gian luân canh, như đã nói ở bài về lấy ngắn nuôi dài, giúp đỡ phần nào. So với nguy cơ mất cả vườn mới, vài mùa luân canh thường là cái giá đáng trả.
Khi trồng lại, nhiều hộ đào hố mới lệch khỏi vị trí hố cũ, bón lót phân hữu cơ hoai trộn đều với đất mặt, và chỉ đặt cây con khi mưa đã đều. Cây con được che nắng tạm trong mùa khô đầu, tủ gốc bằng cỏ khô hay lá cây, và được tưới riêng bằng nhánh ống nhỏ. Những việc này không phức tạp nhưng quyết định phần lớn tỷ lệ sống của cả lô trong năm đầu tiên.
Những lỗi hay gặp khi tái canh
Nhiều vườn tái canh thất bại không phải vì giống kém mà vì những lỗi có thể tránh được:
- Trồng lại ngay trên đất vừa nhổ cây bệnh, không gom rễ cũ, không luân canh.
- Cưa ghép trên vườn rễ đã hỏng, chồi lên được vài năm rồi chết theo gốc.
- Mua chồi ghép, cây giống không rõ nguồn, không biết dòng.
- Trồng lại theo hàng thẳng từ trên xuống dốc như vườn cũ, tiếp tục xói đất.
- Bón phân hoá học quá nhiều cho cây con để nhanh lớn, làm cháy rễ, chua đất.
- Không có nước tưới đủ cho cây con trong mùa khô đầu tiên.
- Làm cả vườn một lúc, không giữ phần nào cho thu nhập trong lúc chờ.
Phần lớn những lỗi này đến từ sự vội. Tái canh là việc của nhiều năm, và vườn mới sẽ đứng thêm vài chục năm nữa; vài tháng chuẩn bị kỹ lúc đầu đáng hơn nhiều năm sửa sai về sau.
Tái canh dần từng khu: cách nhiều hộ chọn
Với hộ có một vườn duy nhất, phá cả vườn cùng lúc nghĩa là mất toàn bộ thu nhập từ cà phê trong vài năm. Vì vậy, nhiều nhà ở Quảng Khê chia vườn thành nhiều khu và tái canh dần: năm nay làm một khu, năm sau làm khu khác. Khu chưa làm vẫn cho thu, đỡ cho khu đang chờ.
Cách làm dần cũng cho phép học từ kinh nghiệm: khu đầu tiên ghép tỷ lệ sống bao nhiêu, giống nào hợp, nghỉ đất bao lâu là đủ. Những sai sót ở khu đầu được sửa ở khu sau. Nếu kết hợp với việc sắp lại hàng theo đường đồng mức và trồng thêm cây che bóng, vườn sau tái canh thường bền hơn hẳn vườn cũ.
Một số chương trình hỗ trợ tái canh cà phê từng có ở Tây Nguyên, như hỗ trợ giống hay vốn vay. Sau khi Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng, chương trình đang áp dụng có thể khác; hãy hỏi cán bộ nông nghiệp ở UBND xã Quảng Khê hoặc ngân hàng có chương trình cho nông nghiệp để biết thông tin hiện hành.
Đọc kết quả sau tái canh
Vườn cưa ghép thành công thường cho thu lại sau thời gian ngắn hơn trồng mới, chồi ghép mọc khoẻ, lá xanh đậm, tán cân. Nếu sau một hai mùa mưa, chồi vẫn yếu, vàng lá, rụng lá, cần kiểm tra lại rễ gốc; có thể vấn đề nằm ở rễ chứ không ở giống.
Với vườn trồng mới, giai đoạn nhạy cảm nhất là mùa khô đầu tiên và mùa mưa đầu tiên: mùa khô thì thiếu nước, mùa mưa thì xói gốc và bệnh. Đi vườn thường xuyên trong năm đầu, trồng dặm ngay những cây chết, che nắng cho cây con là những việc tạo ra khác biệt lớn.
Ghi chép lại toàn bộ quá trình: ngày cưa, ngày ghép, dòng giống, tỷ lệ sống, lượng phân. Ngoài ích lợi cho chính bạn khi làm các khu sau, sổ ghi chép này còn là bằng chứng về nguồn gốc và cách canh tác mà người mua ngày càng hỏi tới.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên cưa ghép thay vì trồng mới?
Khi gốc cà phê còn khoẻ, rễ trắng, không u sưng hay thối, chỉ có giống kém hoặc thân đã già. Nếu rễ đã hỏng hay cây chết nhiều vì bệnh, cưa ghép thường không cứu được và nên tính hướng trồng mới.
Nhổ cà phê xong có trồng lại ngay được không?
Không nên, nhất là khi vườn cũ chết vì bệnh rễ. Đất còn tuyến trùng và nấm hại; nên gom hết rễ cũ, xử lý đất, để đất nghỉ hoặc luân canh cây khác họ một thời gian, bồi hữu cơ rồi mới trồng lại.
Cưa ghép cà phê làm vào mùa nào?
Thường vào đầu mùa mưa khi đất ẩm và cây có nhựa, giúp chồi mọc khoẻ và mắt ghép dễ sống. Thời điểm cụ thể nên trao đổi với thợ ghép có kinh nghiệm trong vùng.
Có nên tái canh cả vườn một lần không?
Phần lớn hộ chọn làm dần từng khu để giữ thu nhập từ phần chưa làm và rút kinh nghiệm qua từng khu. Làm cả vườn một lúc chỉ hợp khi có nguồn thu khác đủ đỡ trong những năm chờ.
Tái canh có cần đổi cách trồng theo đường đồng mức không?
Nên tận dụng dịp trồng mới để sắp lại hàng theo đường đồng mức, làm bồn, giữ băng cỏ chống xói. Vườn cũ trồng hàng thẳng xuống dốc thường bị mất đất mặt nhiều, là một trong những lý do cây xuống sức.