Huyện Đắk Glong được thành lập năm 2005, theo nghị định của Chính phủ điều chỉnh địa giới huyện Đắk Nông cũ để lập hai đơn vị mới: thị xã Gia Nghĩa và huyện Đắk Glong. Trung tâm huyện đặt ở xã Quảng Khê. Huyện tồn tại đúng hai mươi năm, đến ngày 1/7/2025 thì cấp huyện chấm dứt trên cả nước, bảy xã của Đắk Glong được sắp lại thành các xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Hai mươi năm là quãng ngắn so với lịch sử một vùng đất, nhưng với Đắk Glong đó là quãng thay đổi nhanh nhất: đường lớn được làm, hai công trình thủy điện lớn trên sông Đồng Nai thành hình, dân số tăng nhờ nhiều đợt người đến lập nghiệp, rừng thu hẹp rồi được khoanh giữ, cà phê và hồ tiêu phủ kín các sườn đồi.
Bài này dựng lại khung thời gian của huyện, bảy xã thành phần, những đặc điểm làm Đắk Glong khác các huyện khác của Đắk Nông, và điều gì còn lại sau khi cái tên Đắk Glong rời khỏi giấy tờ hành chính.
Từ huyện Đắk Nông cũ tách ra
Trước khi có Đắk Glong, cả vùng quanh Gia Nghĩa thuộc một huyện có tên là huyện Đắk Nông, trùng với tên tỉnh sau này. Huyện ấy rất rộng, gồm thị trấn Gia Nghĩa và nhiều xã trải từ vùng ven đô ra tới các vùng rừng núi xa. Khi tỉnh Đắk Nông được lập đầu năm 2004 và đặt tỉnh lỵ ở Gia Nghĩa, việc tách huyện trở nên cần thiết: phần đô thị cần được tổ chức như một thị xã, còn phần vùng cao rộng lớn cần một bộ máy riêng ở gần dân hơn.
Năm 2005, Chính phủ ban hành nghị định điều chỉnh địa giới huyện Đắk Nông. Phần thị trấn Gia Nghĩa và một số xã lân cận thành thị xã Gia Nghĩa. Phần còn lại, chủ yếu là vùng đồi núi phía đông và đông nam, thành huyện Đắk Glong. Tên huyện Đắk Nông theo đó không còn được dùng cho cấp huyện, chỉ còn là tên tỉnh.
Đây là lý do nhiều giấy tờ của người dân Quảng Khê trước năm 2005 ghi “huyện Đắk Nông”, rồi sau đó ghi “huyện Đắk Glong”. Hai tên ấy không phải hai nơi khác nhau mà là cùng một vùng đất qua hai giai đoạn. Ai đọc sổ hộ khẩu, giấy đất cũ của gia đình mà thấy tên huyện đổi, nên đối chiếu năm cấp giấy với các mốc này.
Bảy xã của huyện Đắk Glong và nơi chúng thuộc về từ 7/2025
Đến trước khi cấp huyện chấm dứt, Đắk Glong có bảy xã, không có thị trấn. Bảng dưới ghi tên bảy xã cũ và đơn vị mới mà mỗi xã được nhập vào theo dữ liệu sắp xếp năm 2025:
| Xã thuộc Đắk Glong | Từ 1/7/2025 thuộc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quảng Khê | Xã Quảng Khê | Nơi đặt trung tâm huyện |
| Đắk Plao | Xã Quảng Khê | Nhập cùng Quảng Khê |
| Đắk Som | Xã Tà Đùng | Vùng hồ và núi Tà Đùng |
| Đắk R’Măng | Xã Tà Đùng | Vùng hồ và núi Tà Đùng |
| Quảng Sơn | Xã Quảng Sơn | Giữ tên |
| Quảng Hòa | Xã Quảng Hòa | Giữ tên |
| Đắk Ha | Phường Bắc Gia Nghĩa | Nhập với phần đất đô thị Gia Nghĩa |
Đắk Glong không có thị trấn là chi tiết đáng chú ý. Khu trung tâm ở Quảng Khê tuy đã có dáng phố nhưng vẫn là xã. Điều này phản ánh đặc điểm của huyện: đất rộng, dân thưa, phần lớn là nông thôn và vùng rừng.
Bốn điều làm Đắk Glong khác các huyện khác của Đắk Nông
Rộng và dốc. Đắk Glong thuộc nhóm huyện rộng nhất tỉnh Đắk Nông cũ nhưng dân cư thưa. Địa hình chia cắt mạnh, nhiều đồi cao, khe sâu, nhiều vùng rừng đầu nguồn. Đường vào các thôn xa thường dài, dốc, mùa mưa đi lại khó. Chi phí làm một con đường, kéo một đường điện ở đây cao hơn nhiều so với vùng đồi thấp.
Nhiều đồng bào từ nơi khác đến. Bên cạnh đồng bào M’Nông, Mạ sống lâu đời, Đắk Glong có nhiều đồng bào các dân tộc từ các tỉnh miền núi phía Bắc như Dao, H’Mông, Tày, Nùng đến lập nghiệp, phần lớn từ những năm 1990 trở đi, nhiều người theo hình thức di cư tự do. Họ mang theo tập quán canh tác, nhà ở, lễ tết riêng, làm vùng đất đa dạng hơn nhưng cũng đặt ra bài toán về đất ở, đất sản xuất, trường học, giấy tờ.
Thủy điện trên sông Đồng Nai. Hai công trình thủy điện lớn trên dòng chính sông Đồng Nai được xây trong vùng vào cuối thập niên 2000, đầu thập niên 2010. Lòng hồ ngập một phần đất rừng và đất canh tác, kéo theo tái định cư; đổi lại là đường thi công, điện lưới và một mặt nước rộng mà về sau thành cảnh quan quen thuộc. Chuyện hồ và đời sống ven hồ có mục riêng của trang.
Rừng và chuyện giữ rừng. Đắk Glong có diện tích rừng lớn so với nhiều huyện khác trong tỉnh, cả rừng đặc dụng, rừng phòng hộ đầu nguồn và rừng sản xuất. Đi cùng là áp lực phá rừng làm rẫy, tranh chấp đất rừng, và nhiều đợt rà soát, giao khoán bảo vệ rừng cho hộ dân. Đây là một trong những đề tài nóng nhất của huyện trong hai mươi năm.
Dòng thời gian gọn của vùng Đắk Glong
Các mốc dưới đây là những mốc đã đủ chắc để ghi. Mốc nào chỉ biết khoảng thời gian thì ghi khoảng, không gán ngày tháng:
- Trước 1975: vùng đất của đồng bào M’Nông, Mạ; từ cuối thập niên 1950 thuộc tỉnh Quảng Đức, tỉnh lỵ ở Gia Nghĩa.
- Sau 1975: thuộc tỉnh Đắk Lắk; về sau thuộc huyện Đắk Nông của tỉnh Đắk Lắk.
- 1/1/2004: tỉnh Đắk Nông được lập, tách từ Đắk Lắk; vùng này thuộc huyện Đắk Nông của tỉnh mới.
- 2005: huyện Đắk Nông được điều chỉnh để lập thị xã Gia Nghĩa và huyện Đắk Glong; trung tâm huyện đặt ở Quảng Khê.
- Khoảng cuối thập niên 2000 – đầu 2010: các công trình thủy điện lớn trên sông Đồng Nai trong vùng được xây dựng và tích nước.
- 1/7/2025: tỉnh Đắk Nông nhập vào tỉnh Lâm Đồng mới; cấp huyện chấm dứt; bảy xã Đắk Glong sắp lại thành bốn xã và một phần phường.
Những năm cụ thể của từng công trình, từng đợt điều chỉnh xã trong nội bộ huyện nên tra trong tài liệu địa phương hoặc văn bản gốc; trang không ghi những gì chưa kiểm được.
Đường, điện, trường: hạ tầng của một huyện mới
Một huyện mới lập trên vùng đồi núi thưa dân phải xây gần như mọi thứ từ đầu. Những năm đầu, phần lớn vốn dành cho trụ sở và đường trục. Quốc lộ 28 đoạn qua huyện được nâng cấp dần, các đường liên xã từ Quảng Khê toả đi Đắk Plao, Quảng Sơn, Đắk Som được mở rộng, rải đá, rồi trải nhựa hoặc đổ bê tông từng đoạn. Mỗi con đường mới làm ngắn lại quãng thời gian từ thôn ra chợ, từ rẫy ra chỗ bán cà phê.
Điện lưới đi theo đường. Các thôn gần trục chính có điện sớm, các thôn xa và những cụm dân di cư tự do sống sâu trong rừng có điện muộn hơn nhiều, có nơi tới cuối thập niên 2010 vẫn dùng máy phát nhỏ hay thủy điện mini tự chế bên suối. Trường học cũng vậy: điểm trường lẻ ở thôn bản được dựng trước, bằng gỗ, bằng tôn, rồi mới thay dần bằng nhà kiên cố.
Nhìn lại, hai mươi năm hạ tầng của Đắk Glong là cuộc đuổi theo dòng dân đến lập nghiệp: người đến trước, đường, điện, trường đến sau. Khoảng cách ấy hẹp dần nhưng chưa bao giờ hết hẳn ở những thôn xa nhất, và đó là phần việc mà các xã mới từ 2025 nhận lại.
Những người đã sống qua hai mươi năm ấy
Với người dân, lịch sử huyện không nằm trong nghị định mà nằm trong từng thay đổi nhỏ. Người đến Quảng Khê từ đầu những năm 2000 kể chuyện đường bụi mù mùa khô, lầy lội mùa mưa, đi Gia Nghĩa một chuyến mất cả buổi. Người đến sau năm 2010 đã thấy đường nhựa, điện lưới, sóng điện thoại. Trẻ em sinh ra sau 2015 lớn lên với cái tên Đắk Glong như một điều hiển nhiên, rồi lại phải học cách gọi tên mới khi chưa kịp vào cấp ba.
Nhiều gia đình có thành viên làm việc trong bộ máy huyện: giáo viên, nhân viên y tế, cán bộ các phòng ban. Với họ, ngày 1/7/2025 không chỉ là đổi tên trên giấy mà là đổi chỗ làm, đổi người quản lý, có khi đổi cả nơi ở. Câu chuyện của những gia đình này là một phần của lịch sử huyện mà rất ít tài liệu ghi lại.
Còn với người làm rẫy, mốc đáng nhớ có khi là năm cà phê được giá, năm hạn nặng, năm điện về tới thôn, năm con đường vào bon được đổ bê tông. Lịch sử huyện, nhìn từ đó, là lịch sử của những con đường và mùa vụ hơn là của con dấu.
Sau 2025, cái tên Đắk Glong còn được dùng ở đâu
Đắk Glong không còn là đơn vị hành chính, nhưng cái tên chưa biến mất. Nó còn trên giấy tờ cũ, trên hồ sơ đất, trên tên một số trường học, đơn vị sự nghiệp, hợp tác xã, doanh nghiệp đăng ký trước 7/2025. Các tổ chức này có thể giữ tên hoặc đổi theo quy định riêng của từng loại.
Trong cách nói thường ngày, “vùng Đắk Glong” vẫn là cụm từ tiện nhất để chỉ cả vùng gồm Quảng Khê, Tà Đùng, Quảng Sơn, Quảng Hòa. Khi một sự việc xảy ra ở vùng ranh, chưa rõ thuộc xã nào, nói “vùng Đắk Glong cũ” vừa đúng vừa dễ hiểu. Trang này dùng cách gọi ấy ở những chỗ không chắc ranh giới.
Với nghiên cứu, báo chí, thống kê, Đắk Glong vẫn là một đơn vị so sánh hữu ích cho giai đoạn 2005–2025. Số liệu thống kê của giai đoạn ấy được ghi theo huyện; muốn so với số liệu sau 2025 phải cộng các xã mới lại, và lưu ý phần Đắk Ha đã sang phường Bắc Gia Nghĩa.
Bài học từ một huyện chỉ tồn tại hai mươi năm
Đắk Glong là trường hợp điển hình của một huyện được lập để đưa bộ máy đến gần một vùng đất đang đổi thay nhanh. Nhờ có huyện, nhiều việc trước đây phải xuống Gia Nghĩa được giải quyết ở Quảng Khê, ngân sách đầu tư được phân bổ riêng cho vùng cao, các chương trình giảm nghèo có địa chỉ rõ ràng. Đó là phần được.
Phần khó là quy mô: một huyện rộng, dân thưa, nhiều thôn cách trung tâm hàng chục cây số đường dốc, thì dù đặt bộ máy ở đâu cũng có người ở xa. Chuyện đất đai, đất rừng, dân di cư tự do kéo dài suốt hai thập niên, vượt quá sức giải quyết của riêng một huyện. Khi cấp huyện chấm dứt, những việc ấy được chia lên tỉnh và xuống xã.
Với người đọc ngày nay, hiểu giai đoạn Đắk Glong giúp hiểu vì sao Quảng Khê có dáng một phố huyện, vì sao các xã láng giềng có quan hệ chặt với Quảng Khê, và vì sao nhiều hồ sơ, số liệu, tên tổ chức vẫn còn mang chữ Đắk Glong.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đắk Glong được tách ra từ đâu?
Đắk Glong được lập năm 2005 từ việc điều chỉnh địa giới huyện Đắk Nông cũ của tỉnh Đắk Nông. Cùng đợt đó, phần đô thị quanh Gia Nghĩa thành thị xã Gia Nghĩa, phần vùng cao còn lại thành huyện Đắk Glong.
Huyện Đắk Glong có bao nhiêu xã?
Trước khi cấp huyện chấm dứt, Đắk Glong có bảy xã: Quảng Khê, Đắk Plao, Đắk Som, Đắk R’Măng, Quảng Sơn, Quảng Hòa và Đắk Ha. Huyện không có thị trấn; trung tâm huyện đặt ở xã Quảng Khê.
Huyện Đắk Glong bây giờ là gì?
Từ 1/7/2025, Đắk Glong không còn là huyện. Phần đất cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng, gồm xã Quảng Khê, xã Tà Đùng, xã Quảng Sơn, xã Quảng Hòa và một phần phường Bắc Gia Nghĩa.
Vì sao trước 2005 giấy tờ ghi huyện Đắk Nông?
Vì khi đó vùng này thuộc huyện Đắk Nông, một huyện rộng có trung tâm ở Gia Nghĩa. Tên huyện Đắk Nông chỉ dùng tới khi huyện được điều chỉnh để lập thị xã Gia Nghĩa và huyện Đắk Glong năm 2005.
Có tài liệu nào viết riêng về lịch sử huyện Đắk Glong không?
Các ấn phẩm của địa phương, kỷ yếu kỷ niệm ngày thành lập huyện và tài liệu lưu trữ của tỉnh là nguồn chính. Nhiều tài liệu chỉ có bản in, nên hỏi thư viện tỉnh hoặc cơ quan lưu trữ khi cần tra cứu kỹ.
Số liệu thống kê của Đắk Glong cũ nay tìm ở đâu?
Số liệu giai đoạn 2005–2025 nằm trong niên giám thống kê của tỉnh Đắk Nông các năm đó. Từ 2025, số liệu được ghi theo tỉnh Lâm Đồng và theo xã mới, nên khi so sánh cần cộng các xã tương ứng.