Ở Quảng Khê, nước tưới mùa khô cho cà phê, tiêu, sầu riêng đến từ bốn nguồn chính: suối, hồ (cả hồ thủy điện và hồ, đập nhỏ), giếng khoan hoặc giếng đào, và ao chứa tự đào để trữ nước mưa. Phần lớn vườn dùng kết hợp vài nguồn, vì không nguồn nào chắc chắn đủ cho cả mùa khô, nhất là những năm hạn.
Địa hình đồi dốc làm việc đưa nước lên vườn tốn kém: phải bơm lên cao, đường ống dài, áp lực không đều. Nước lại ngày càng quý khi nhiều vườn cùng tưới một lúc, khi sầu riêng cần nhiều nước hơn cà phê và khi một số suối cạn sớm hơn trước.
Bài này nói về các nguồn nước, cách đưa nước lên dốc, những quy định cơ bản khi lấy nước từ suối và hồ, và cách các nhà vườn trong vùng chia nước khi thiếu. Không có giá thiết bị hay chi phí cụ thể.
Bốn nguồn nước tưới và đặc điểm
Mỗi nguồn có ưu nhược điểm khác nhau. Bảng tóm tắt chung:
| Nguồn | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| Suối | Gần nhiều vườn, có nước tự nhiên | Cạn dần cuối mùa khô; nhiều nhà cùng lấy; dễ tranh chấp |
| Hồ thủy điện, hồ đập nhỏ | Lượng nước lớn, ít cạn hẳn | Xa và thấp hơn vườn, bơm lên cao tốn kém; có quy định khai thác |
| Giếng khoan, giếng đào | Chủ động, ngay trong vườn | Mạch nước có thể yếu cuối mùa khô; khoan sâu tốn kém; khai thác nhiều làm hạ mực nước ngầm |
| Ao chứa nước mưa | Trữ nước mùa mưa dùng mùa khô, chủ động | Tốn diện tích, công đào, bạt lót; bốc hơi; nguy hiểm cho trẻ em |
Vườn ổn định thường có hai nguồn trở lên: ao chứa làm nền, giếng hoặc suối bổ sung. Khi một nguồn yếu, nguồn còn lại giúp vượt qua đợt tưới quan trọng nhất là tưới hoa.
Đưa nước lên dốc: máy bơm, ống và áp lực
Vườn ở lưng đồi, đỉnh đồi cao hơn suối hay hồ hàng chục mét, có khi nhiều hơn. Để đưa nước lên, nhà vườn dùng máy bơm chạy dầu hoặc điện, có khi bơm nhiều cấp: bơm từ suối lên ao trung gian, rồi từ ao bơm tiếp lên vườn. Máy bơm phải đủ cột áp cho độ cao, chọn sai là máy chạy mà nước lên yếu hoặc không lên.
Đường ống dài trên đồi dễ bị vỡ, rò rỉ, nhất là đoạn ống chịu áp lực lớn ở chân dốc. Ống phơi nắng nhiều năm giòn, bị chuột, chó cắn, bị xe cán qua. Mỗi mùa khô, việc đầu tiên của nhiều nhà là đi dọc đường ống để kiểm tra và thay đoạn hỏng.
Áp lực nước không đều giữa đầu và cuối đường ống, giữa chỗ thấp và chỗ cao làm vườn tưới không đều. Nhiều hộ chia vườn thành khu theo cao độ, tưới từng khu, dùng van để điều chỉnh. Hệ thống tưới nhỏ giọt, tưới phun gốc có bộ điều áp giúp tưới đều và tiết kiệm nước hơn tưới tràn bằng ống mềm, nhưng tốn vốn đầu tư ban đầu.
Lấy nước từ hồ thủy điện: những điều cần biết
Hồ thủy điện có lượng nước lớn, nhưng không phải là nguồn nước tự do. Hồ được vận hành theo quy trình, nước trong hồ dùng cho phát điện và bảo đảm dòng chảy cho hạ du. Việc khai thác nước mặt từ hồ chứa và sông suối với quy mô nhất định phải tuân theo pháp luật về tài nguyên nước, có thể cần đăng ký hoặc giấy phép tuỳ quy mô.
Với hộ gia đình lấy nước tưới nhỏ, quy định thường đơn giản hơn so với doanh nghiệp, trang trại lớn hay trạm bơm tập trung, nhưng vẫn cần tuân thủ: không xây trạm bơm, đường ống trong phạm vi bảo vệ công trình khi chưa được phép, không làm sạt lở bờ hồ, không lấn chiếm hành lang bảo vệ.
Mực nước hồ hạ xuống trong mùa khô, đúng lúc vườn cần tưới nhiều. Đầu hút của máy bơm phải dời theo mép nước, đường ống phải nối dài, cột áp tăng lên. Những ai định dựa vào hồ làm nguồn tưới chính nên tính tới mức nước thấp nhất trong năm chứ không phải lúc hồ đầy. Hãy hỏi UBND xã về quy định hiện hành trước khi đầu tư trạm bơm lấy nước hồ.
Ao chứa nước mưa: cách nhiều hộ chủ động
Đào ở chỗ hứng được nước. Ao thường được đào ở chỗ trũng nhẹ trong vườn, nơi nước mưa chảy về, hoặc gần suối để bơm nước vào trong mùa mưa khi suối đầy.
Lót bạt chống thấm. Đất đỏ bazan thấm nước nhanh, ao đất trần mất nước nhanh. Nhiều hộ lót bạt chuyên dụng để giữ nước qua mùa khô.
Che bớt bốc hơi. Nắng gió mùa khô làm ao mất một phần nước đáng kể do bốc hơi. Trồng cây quanh bờ, thả bèo ở một phần mặt ao hoặc che lưới giúp giảm bớt.
An toàn quanh ao. Ao sâu, bờ dốc, lót bạt trơn rất nguy hiểm nếu có người, đặc biệt trẻ em, rơi xuống. Rào quanh ao, để sẵn dây và phao ở bờ là việc cần làm.
Tính đủ dung tích. Dung tích ao cần đủ cho các đợt tưới quan trọng nhất. Nhà vườn thường tính dựa trên kinh nghiệm số đợt tưới và lượng nước mỗi đợt của chính vườn mình.
Giếng khoan và nước ngầm
Giếng khoan là nguồn chủ động, đặt ngay trong vườn, ít phụ thuộc vào suối và hồ. Ở vùng đất đỏ bazan, nước ngầm có ở các tầng khác nhau, có chỗ khoan nông đã có nước, có chỗ phải khoan sâu. Không có cách chắc chắn biết trước giếng có nước hay không; nhiều hộ khoan nhiều lần mới được một giếng đạt.
Khai thác nước ngầm với quy mô lớn cũng cần đăng ký hoặc giấy phép theo pháp luật về tài nguyên nước. Khi quá nhiều giếng cùng bơm trong mùa khô, mực nước ngầm hạ xuống, giếng nông của các hộ xung quanh có thể cạn, kể cả giếng nước sinh hoạt. Đây là chuyện đã xảy ra ở nhiều vùng cà phê Tây Nguyên trong những năm hạn.
Giếng khoan không dùng nữa phải được lấp kín đúng cách, vì giếng bỏ hoang là đường cho nước bẩn đi xuống tầng nước ngầm và là nguy cơ cho người và gia súc. Giếng đang dùng cần có nắp, bệ quanh miệng giếng để nước bẩn trên mặt không chảy vào.
Đợt tưới hoa và năm hạn: lúc nước quý nhất
Với cà phê vối, đợt tưới đầu tiên sau giai đoạn khô hạn để đánh thức hoa là đợt quyết định cả vụ. Đợt này cần lượng nước lớn, tưới đẫm và gần như đồng loạt trên cả vườn trong thời gian ngắn. Vì phần lớn vườn trong vùng có cùng nhịp mùa, nên những ngày tưới hoa cũng là những ngày suối, giếng, hồ bị khai thác nhiều nhất.
Sau đợt đầu, còn một đến hai đợt tưới nữa để giữ hoa và quả non. Sầu riêng có nhịp riêng: có giai đoạn cần giữ khô cho ra hoa, rồi cần nước đều đặn khi nuôi trái non, trùng một phần với cà phê. Vườn trồng xen cả hai cây phải tính lịch tưới sao cho không cây nào bị bỏ đói nước đúng lúc nhạy cảm.
Biết trước lịch này giúp chuẩn bị: kiểm máy bơm, đường ống từ giữa mùa khô, tích đầy ao từ cuối mùa mưa, thoả thuận lịch bơm với hàng xóm trước khi ai cũng cần nước. Lỡ đợt tưới hoa vì máy hỏng hay suối cạn là mất phần lớn năng suất của cả năm.
Có những năm mùa khô kéo dài, mưa đến muộn, suối cạn sớm, mực nước giếng hạ thấp. Những năm như vậy, nhà vườn phải chọn: tưới đủ cho một phần vườn hay tưới thiếu cho cả vườn. Kinh nghiệm của nhiều người là ưu tiên giữ sống cây non và cây đang cho năng suất tốt, chấp nhận khu cây già, cây kém bị thiếu nước.
Năm hạn cũng là lúc chi phí bơm tăng vì phải bơm xa hơn, sâu hơn, nhiều cấp hơn, và lúc dễ xảy ra tranh chấp nước. Một số hộ thuê nước, chở nước bằng xe bồn cho cây non. Chính quyền địa phương có thể có thông báo về điều tiết nước, ưu tiên nước sinh hoạt trong những đợt hạn nặng.
Sau mỗi năm hạn, nhiều hộ đầu tư thêm ao chứa, chuyển sang tưới tiết kiệm, trồng thêm cây che bóng. Kinh nghiệm của những năm khó thường là động lực lớn nhất để thay đổi cách dùng nước trong vườn.
Chia nước khi thiếu: hàng xóm và suối chung
Khi nhiều vườn cùng lấy nước từ một con suối, mùa khô dễ xảy ra chuyện: nhà ở đầu suối bơm nhiều, nhà ở cuối không còn nước; có nhà đắp đập chặn suối để tích riêng. Những chuyện này làm căng thẳng quan hệ hàng xóm và đôi khi dẫn tới tranh chấp.
Ở một số thôn, người dân tự thoả thuận lịch bơm theo ngày hoặc theo giờ, mỗi nhà một lượt, đặc biệt trong những tuần tưới hoa khi ai cũng cần nước. Thoả thuận rõ ràng, có trưởng thôn chứng kiến, giúp tránh được phần lớn mâu thuẫn. Không nhà nào được chặn hoàn toàn dòng suối, vì điều đó lấy mất nước của người phía dưới và của hệ sinh thái suối.
Khi xảy ra tranh chấp về nước, hãy hoà giải ở thôn trước; nếu không được, đề nghị UBND xã giải quyết. Nước suối là tài nguyên chung, không thuộc riêng nhà nào dù suối chảy qua đất của mình.
Tiết kiệm nước tưới trong vườn đồi
Nước ít thì phải dùng khôn. Những cách nhà vườn trong vùng hay áp dụng:
- Làm bồn quanh gốc để nước thấm tại chỗ, không chảy tràn xuống dốc.
- Tủ gốc bằng cỏ khô, lá cây, vỏ cà phê ủ để giữ ẩm, giảm bốc hơi.
- Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát thay vì giữa trưa nắng gắt.
- Dùng tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun gốc nếu có điều kiện, kiểm tra đầu tưới không tắc.
- Sửa ngay chỗ rò rỉ trên đường ống, nhất là các đoạn chịu áp lực cao.
- Giữ cây che bóng, cây chắn gió để giảm thoát hơi nước của vườn.
- Tưới đúng lượng, đúng giai đoạn theo nhu cầu của cây, không tưới theo thói quen.
Mỗi cách đều nhỏ, nhưng cộng lại có thể giảm đáng kể lượng nước cần cho một vườn. Trong năm hạn, sự khác biệt ấy có khi là được tưới đủ đợt hoa hay không.
Câu hỏi thường gặp
Vườn ở Quảng Khê thường lấy nước tưới từ đâu?
Từ suối, hồ (hồ thủy điện và hồ, đập nhỏ), giếng khoan hoặc giếng đào, và ao chứa nước mưa tự đào. Phần lớn vườn dùng kết hợp hai nguồn trở lên để đủ nước qua mùa khô.
Có được tự ý lấy nước hồ thủy điện tưới vườn không?
Khai thác nước mặt từ hồ chứa phải tuân theo pháp luật về tài nguyên nước, tuỳ quy mô có thể cần đăng ký hoặc giấy phép. Không được xây trạm bơm trong phạm vi bảo vệ công trình khi chưa phép. Hỏi UBND xã trước khi đầu tư.
Vì sao bơm nước lên vườn đồi hay yếu?
Do độ cao lớn mà máy bơm không đủ cột áp, đường ống dài, rò rỉ hoặc tắc. Nhiều hộ bơm nhiều cấp qua ao trung gian, chia vườn thành khu theo cao độ và dùng van điều chỉnh để tưới đều hơn.
Ao chứa nước tưới cần lưu ý gì về an toàn?
Ao sâu, bờ dốc, lót bạt trơn rất nguy hiểm, người rơi xuống khó tự leo lên. Nên rào quanh ao, để sẵn dây và phao ở bờ, dạy trẻ không chơi gần ao.
Nhiều nhà cùng lấy nước một con suối thì chia thế nào?
Nhiều thôn thoả thuận lịch bơm theo ngày hoặc giờ, có trưởng thôn chứng kiến. Không ai được chặn hoàn toàn dòng suối. Khi có tranh chấp, hoà giải ở thôn trước, rồi đề nghị UBND xã giải quyết.