Thủy điện Đồng Nai 3 và Đồng Nai 4: bậc thang thủy điện láng giềng của Quảng Khê

Thủy điện Đồng Nai 3 và Đồng Nai 4 là hai nhà máy nằm kế tiếp nhau trên thượng nguồn sông Đồng Nai, ở vùng giáp ranh Đắk Nông cũ và Lâm Đồng cũ, láng giềng của xã Quảng Khê. Hồ chứa của Đồng Nai 3 là mặt nước lớn mà người trong vùng quen gọi là hồ Tà Đùng; Đồng Nai 4 nằm phía hạ lưu, tận dụng dòng nước đã qua Đồng Nai 3 để phát điện tiếp.

Hai nhà máy thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), được xây dựng và đưa vào vận hành khoảng đầu những năm 2010. Công suất thiết kế được công bố là 180 MW với Đồng Nai 3 và 340 MW với Đồng Nai 4. Cùng với các nhà máy khác trên sông, chúng tạo thành một chuỗi bậc thang thủy điện.

Bài này giải thích bậc thang thủy điện là gì, hai nhà máy vận hành ra sao trong mối quan hệ với nhau và với hạ du, và chúng đã thay đổi vùng Quảng Khê như thế nào. Thông số kỹ thuật chi tiết và lịch vận hành cụ thể không nêu ở đây; khi cần, hãy tra thông tin chính thức của đơn vị vận hành.

Bậc thang thủy điện là gì

Một con sông chảy từ cao nguyên xuống đồng bằng có độ chênh cao rất lớn. Thay vì xây một đập khổng lồ duy nhất, người ta chia độ chênh đó thành nhiều bậc, mỗi bậc một đập và một nhà máy. Nước sau khi chạy qua tuabin của nhà máy phía trên lại chảy xuống hồ hoặc đập của nhà máy phía dưới, và cứ thế phát điện nhiều lần trên cùng một dòng nước. Cách bố trí ấy gọi là bậc thang thủy điện.

Trên sông Đồng Nai, chuỗi bậc thang gồm nhiều công trình nối nhau từ vùng thượng nguồn ở Lâm Đồng xuống tới hồ Trị An. Đồng Nai 3 và Đồng Nai 4 là hai bậc nằm ở đoạn giữa của chuỗi ở thượng nguồn, phía hạ lưu còn có Đồng Nai 5. Hai bậc từng nằm trong quy hoạch ở gần vùng Cát Tiên là Đồng Nai 6 và 6A đã được đưa ra khỏi quy hoạch vì lo ngại ảnh hưởng tới Vườn quốc gia Cát Tiên.

Trong một chuỗi bậc thang, các hồ có vai trò khác nhau. Có hồ lớn đủ để tích nước mùa mưa, xả dần trong mùa khô, gọi là hồ điều tiết; có hồ nhỏ chủ yếu để tạo cột nước cho nhà máy. Đồng Nai 3 với lòng hồ rộng giữ vai trò điều tiết cho các bậc phía dưới, trong đó có Đồng Nai 4.

Hai nhà máy láng giềng của Quảng Khê

Bảng dưới đây chỉ ghi những thông tin cơ bản đã được công bố rộng rãi; các thông số khác nên tra nguồn chính thức:

Đồng Nai 4 có công suất lớn hơn Đồng Nai 3 dù hồ chứa nhỏ hơn, vì công suất phụ thuộc vào cả lưu lượng nước và chiều cao cột nước mà nhà máy khai thác được, không chỉ vào kích thước hồ. Đây là điểm người ngoài ngành hay thắc mắc khi so sánh hai nhà máy.

Hồ chứa vận hành theo mùa như thế nào

Trong mùa mưa, lượng nước đổ về hồ lớn. Hồ tích nước dần lên, nhà máy chạy nhiều để tận dụng nguồn nước dồi dào. Khi nước về quá nhiều, vượt khả năng tích và khả năng chạy máy, hồ phải xả qua đập tràn; đây là những đợt xả lũ mà người dân hạ du được thông báo trước.

Cuối mùa mưa, hồ cố gắng tích đầy để có nước cho mùa khô. Sang mùa khô, mực nước hạ dần khi nhà máy tiếp tục phát điện và xả nước xuống hạ du theo yêu cầu bảo đảm dòng chảy. Lúc đó, những vùng đất ven hồ ngập trong mùa mưa lại lộ ra, có nơi được người dân tận dụng trồng ngắn ngày.

Các hồ trên sông Đồng Nai không vận hành riêng lẻ mà theo quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực do cấp có thẩm quyền ban hành. Quy trình này đặt ra mực nước, thời điểm tích, thời điểm xả, sao cho vừa phát điện, vừa giảm lũ, vừa đủ nước cho hạ du trong mùa cạn. Người dân không cần nắm chi tiết, nhưng nên biết mực nước hồ thay đổi có quy luật chứ không ngẫu nhiên.

Những thay đổi hai nhà máy mang tới vùng Quảng Khê

Cảnh quan. Thung lũng sông hẹp với ghềnh thác đã thành mặt hồ rộng. Hình ảnh hồ nước giữa đồi rừng, nhìn từ những điểm cao trong vùng, đã trở thành một phần của diện mạo khu vực.

Đường sá. Để xây dựng và vận hành công trình, nhiều tuyến đường vào vùng sâu được mở hoặc nâng cấp. Đường giúp việc đi lại, chở nông sản của một số thôn dễ hơn trước.

Tái định cư. Một số hộ sống ở vùng lòng hồ và khu vực công trình phải chuyển tới nơi ở mới. Cuộc sống sau tái định cư có nhiều khó khăn, được bàn trong bài riêng.

Nghề mới trên mặt nước. Hồ chứa mở ra nghề đánh bắt cá, nuôi cá lồng và chở người, chở hàng bằng thuyền cho một bộ phận người dân.

Rừng và tiền chi trả dịch vụ môi trường. Các nhà máy thủy điện trả tiền dịch vụ môi trường rừng cho lưu vực, một phần đến với các hộ nhận khoán bảo vệ rừng trong vùng.

Rủi ro mới. Mực nước lên xuống, xả lũ, sạt lở bờ hồ và đuối nước là những rủi ro người sống quanh hồ phải biết.

Thủy điện và chuyện nước, rừng ở thượng nguồn

Đối với một nhà máy thủy điện, rừng ở lưu vực là tài sản: rừng giữ đất, giảm bùn cát bồi lấp lòng hồ và điều hoà dòng chảy. Vì vậy, pháp luật về lâm nghiệp yêu cầu các cơ sở thủy điện trả tiền dịch vụ môi trường rừng cho chủ rừng trong lưu vực. Lâm Đồng là một trong những nơi áp dụng chính sách này sớm nhất cả nước.

Ngược lại, xây dựng hồ chứa cũng làm mất đi một diện tích rừng và đất ven sông nằm trong vùng ngập. Việc trồng rừng thay thế, bảo vệ rừng còn lại quanh hồ và kiểm soát việc lấn chiếm đất ven hồ là những việc mà chính quyền và đơn vị quản lý phải làm lâu dài.

Người dân Quảng Khê nằm ở giữa câu chuyện này: họ dùng nước suối chảy về hồ, nhận khoán bảo vệ rừng, canh tác trên đất gần lưu vực. Những gì xảy ra trên vườn và rừng của xã ảnh hưởng tới tuổi thọ của hồ, và ngược lại, cách hồ được vận hành ảnh hưởng tới đời sống của xã.

Hai nhà máy trong hệ thống điện

Thủy điện có một ưu điểm mà nhiều nguồn điện khác không có: khởi động và tăng giảm công suất nhanh. Vì vậy, các nhà máy thủy điện có hồ chứa thường được huy động nhiều vào giờ cao điểm, khi nhu cầu điện tăng mạnh, và giảm phát vào giờ thấp điểm để giữ nước. Đồng Nai 3 và Đồng Nai 4, với hồ điều tiết phía trên, nằm trong nhóm nhà máy như vậy của hệ thống điện miền Nam.

Điều đó giải thích vì sao lưu lượng nước xả qua nhà máy phía dưới đập có thể thay đổi trong ngày: lúc chạy nhiều máy thì nước sau nhà máy chảy mạnh, lúc dừng máy thì nước giảm. Với người đánh cá, tắm giặt hay đi lại ở lòng sông phía dưới nhà máy, sự thay đổi này cần được biết trước, vì nước có thể lên nhanh mà không có mưa.

Trong những năm hạn, khi lượng nước về hồ ít, các nhà máy thủy điện phải tiết kiệm nước, phát ít hơn, và hệ thống điện phải dựa nhiều hơn vào nguồn khác. Ngược lại, năm mưa nhiều thì thủy điện chạy nhiều. Sản lượng của hai nhà máy vì thế gắn chặt với thời tiết của chính vùng thượng nguồn nơi Quảng Khê nằm.

Thủy điện có gây lũ không: hiểu cho đúng

Mỗi khi có lũ lớn ở hạ du các hồ thủy điện, câu hỏi thủy điện có gây lũ thường được đặt ra. Câu trả lời cần tách bạch. Lũ là do mưa lớn trên lưu vực; hồ chứa không tạo ra nước. Hồ có dung tích phòng lũ có thể cắt bớt đỉnh lũ bằng cách giữ lại một phần nước, giúp hạ du bớt ngập so với khi không có hồ.

Tuy nhiên, khi hồ đã đầy mà mưa vẫn lớn, hồ buộc phải xả để bảo đảm an toàn đập. Nếu việc xả không đúng quy trình, không thông báo kịp thời, hoặc xả dồn dập trong thời gian ngắn, hạ du có thể bị nước lên nhanh và gây thiệt hại. Vì vậy, quy trình vận hành liên hồ chứa đặt ra những ràng buộc chặt chẽ về mực nước trước mùa lũ, cách xả và thông báo.

Người dân không cần phân xử ai đúng ai sai trong mỗi trận lũ, nhưng nên hiểu cơ chế để hành động đúng: theo dõi thông báo xả, tránh xa lòng sông phía dưới đập khi có thông báo, không chủ quan vì thấy trời tạnh. Ở phía trên hồ, mực nước dâng trong mùa mưa cũng có thể làm ngập phần đất bán ngập mà ai đó đã canh tác trong mùa khô.

Tìm thông tin chính thức về hai nhà máy

Thông tin chính xác về thông số kỹ thuật, mực nước hiện tại, lịch xả lũ và các quy định an toàn vùng hồ thuộc trách nhiệm công bố của đơn vị vận hành nhà máy và cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên nước, công thương của tỉnh. Bài này không thay được nguồn đó.

Khi có đợt xả lũ, đơn vị vận hành thường thông báo cho chính quyền địa phương phía hạ du và phát tín hiệu cảnh báo. Ở cấp xã, thông tin được truyền qua loa phát thanh, trưởng thôn và các nhóm liên lạc. Người dân sống, làm việc, đánh cá gần hồ hay gần dòng sông phía dưới đập nên chủ động theo dõi những kênh này.

Nếu bạn cần thông tin cho công việc, như kinh doanh trên hồ, xin phép nuôi cá lồng hay lấy nước tưới từ hồ, hãy liên hệ UBND xã Quảng Khê để được hướng dẫn tới đúng cơ quan. Sau khi Đắk Nông nhập vào Lâm Đồng, đầu mối quản lý một số việc có thể đã thay đổi, nên đừng dựa vào thông tin cũ.

Câu hỏi thường gặp

Hồ Tà Đùng là hồ của nhà máy thủy điện nào?

Hồ Tà Đùng là cách người trong vùng gọi lòng hồ chứa của thủy điện Đồng Nai 3 trên thượng nguồn sông Đồng Nai. Đồng Nai 4 nằm ngay phía hạ lưu, tận dụng nước đã chạy qua Đồng Nai 3.

Công suất của thủy điện Đồng Nai 3 và Đồng Nai 4 là bao nhiêu?

Công suất thiết kế được công bố là 180 MW với Đồng Nai 3 và 340 MW với Đồng Nai 4. Đồng Nai 4 lớn hơn dù hồ nhỏ hơn vì công suất phụ thuộc cả lưu lượng nước và chiều cao cột nước khai thác được.

Bậc thang thủy điện có nghĩa là gì?

Là cách chia độ chênh cao của một dòng sông thành nhiều bậc, mỗi bậc có đập và nhà máy riêng, nước qua nhà máy trên lại chảy xuống phát điện ở nhà máy dưới. Trên sông Đồng Nai có chuỗi nhiều nhà máy nối nhau như vậy.

Mực nước hồ thủy điện có thay đổi không?

Có, theo mùa và theo vận hành nhà máy. Mùa mưa hồ tích nước, mực nước lên; mùa khô hồ xả dần để phát điện và cấp nước cho hạ du, mực nước hạ. Việc vận hành theo quy trình liên hồ chứa của lưu vực.

Muốn biết lịch xả lũ thì xem ở đâu?

Thông báo xả lũ do đơn vị vận hành nhà máy phát ra và được chuyển tới chính quyền địa phương. Ở cấp xã, thông tin đến qua loa phát thanh, trưởng thôn, nhóm liên lạc. Người sống gần sông, gần hồ nên theo dõi các kênh này.