Sống ở vùng có hồ thủy điện và nhiều suối như Quảng Khê, mùa mưa đi kèm ba nhóm rủi ro chính: nước lên nhanh khi hồ xả lũ hoặc khi suối có lũ quét, sạt lở bờ hồ và sườn đồi, và đuối nước, nhất là với trẻ em. Phần lớn tai nạn có thể tránh được nếu biết trước dấu hiệu và giữ vài nguyên tắc đơn giản.
Hồ thủy điện lớn tạo cảm giác mặt nước hiền hoà, nhưng mực nước có thể thay đổi, bờ dốc và đáy bùn, nước sâu ngay sát bờ. Suối nhỏ cạn trong mùa khô có thể thành dòng nước xiết chỉ sau một trận mưa trên đầu nguồn. Người lạ vùng thường bất ngờ vì tốc độ thay đổi ấy.
Bài này tập hợp những điều nên biết, từ cách nhận thông báo xả lũ tới cách dạy trẻ tránh xa nước. Thông tin về số điện thoại khẩn cấp, lịch xả lũ cụ thể hãy lấy từ chính quyền xã và đơn vị vận hành, không dựa vào bài này.
Hồ xả lũ: chuyện gì xảy ra
Khi mưa lớn kéo dài trên lưu vực, nước về hồ nhiều. Nếu mực nước hồ đã cao, đơn vị vận hành phải xả bớt qua đập tràn để bảo đảm an toàn công trình, theo quy trình vận hành liên hồ chứa. Nước xả đi xuống lòng sông phía hạ du, làm mực nước sông dâng nhanh và chảy xiết hơn bình thường.
Trước khi xả, đơn vị vận hành có trách nhiệm thông báo cho chính quyền và người dân vùng hạ du theo quy định, thường kèm tín hiệu cảnh báo tại khu vực đập. Thông báo sau đó được truyền qua loa phát thanh của xã, trưởng thôn, các nhóm liên lạc. Người sống hoặc làm việc ở vùng hạ du cần chú ý những thông báo này.
Điều quan trọng là xả lũ không chỉ ảnh hưởng tới người ở sát chân đập. Nước có thể lên ở những đoạn sông xa hơn, ở bãi ven sông nơi có người đánh cá, chăn thả hay canh tác trong mùa khô. Khi có thông báo, cách an toàn nhất là rời khỏi lòng sông, bãi bồi, không băng qua sông bằng thuyền nhỏ.
Lũ quét trên suối nhỏ: nguy hiểm hơn người ta nghĩ
Mưa ở đầu nguồn, nước về ở chỗ bạn. Có khi trời ở chỗ bạn chỉ mưa nhỏ, nhưng mưa lớn ở đầu nguồn đã dồn nước về. Suối đang trong có thể bất ngờ đục ngầu, nước dâng và chảy xiết trong vài phút.
Dấu hiệu sắp có lũ. Nước suối đột ngột đục, có cành cây, rác trôi; nghe tiếng ầm từ phía thượng nguồn; mực nước lên nhanh. Thấy một trong những dấu hiệu này, hãy lên chỗ cao ngay, không ở lại thu dọn đồ.
Ngầm, tràn qua suối. Nhiều đường đất trong vùng đi qua suối bằng ngầm hoặc tràn. Khi nước chảy qua mặt ngầm, dù trông nông, sức nước đủ đẩy trôi xe máy và người. Không cố vượt ngầm khi nước đang chảy xiết.
Ban đêm nguy hiểm gấp bội. Lũ quét về ban đêm, người ngủ ở chòi rẫy ven suối rất khó thoát. Mùa mưa, tránh ngủ lại ở lán, chòi sát suối.
Sạt lở bờ hồ và sườn đồi
Bờ hồ chứa thủy điện chịu tác động lặp đi lặp lại: nước lên ngâm đất, nước rút làm đất mất chỗ tựa, sóng do gió đánh vào chân bờ. Qua nhiều năm, một số đoạn bờ bị sạt, tạo vách dựng đứng. Đứng sát mép bờ cao, nhất là sau những ngày mưa, là việc nguy hiểm vì đất có thể sụt bất ngờ.
Sườn đồi trong vùng, nhất là những nơi đã bị san ủi làm đường, làm nhà, cắt chân đồi để có mặt bằng, dễ sạt lở trong mùa mưa kéo dài. Dấu hiệu cảnh báo gồm vết nứt trên mặt đất hoặc tường nhà, cây nghiêng, nước rỉ đục ra từ chân taluy, đá lăn nhỏ. Thấy những dấu hiệu này, hãy báo trưởng thôn và rời khỏi chỗ nguy hiểm.
Nhà ở xây sát chân taluy hoặc sát mép bờ hồ, bờ suối là đối tượng rủi ro cao. Khi xây mới hay sửa nhà, nên hỏi chính quyền xã về những khu vực đã được cảnh báo nguy cơ sạt lở, và tránh tự ý cắt chân đồi.
Phòng đuối nước cho trẻ em
Đuối nước là một trong những tai nạn gây tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam, và vùng có nhiều hồ, suối, ao như Quảng Khê cần đặc biệt chú ý. Những việc gia đình nên làm:
- Dạy trẻ không tự ý ra hồ, suối, ao, hố nước khi không có người lớn đi cùng, kể cả khi đi theo nhóm bạn.
- Cho trẻ học bơi và kỹ năng an toàn dưới nước ở nơi có người hướng dẫn, nhưng nhớ rằng biết bơi không có nghĩa là an toàn ở hồ sâu, nước lạnh.
- Rào hoặc đậy ao chứa nước tưới, giếng, hố nước gần nhà; nhiều vụ đuối nước xảy ra ngay trong vườn.
- Khi đi thuyền, trẻ luôn mặc áo phao vừa cỡ.
- Dạy trẻ khi thấy bạn bị đuối nước thì gọi người lớn, ném vật nổi, không nhảy xuống cứu.
- Mùa hè và những ngày nghỉ học là lúc nguy cơ cao nhất; người lớn cần biết trẻ đang ở đâu.
Ao chứa nước tưới của vườn cà phê, với bờ dốc, đáy bùn và lót bạt trơn, là một nguy cơ ít được nhắc. Người rơi xuống ao lót bạt rất khó tự leo lên vì vách trơn; rào quanh ao và để sẵn dây, phao ở bờ là những việc nên làm.
Giông, sét trên mặt hồ và đồi trống
Mùa mưa ở cao nguyên hay có giông vào buổi chiều: trời đang nắng chuyển tối nhanh, gió giật mạnh, mưa to kèm sấm sét. Trên mặt hồ rộng, người ngồi trên thuyền là điểm cao nhất trong một vùng trống; trên đồi cà phê, người đứng giữa vườn thưa hay trú dưới một cây cao đơn độc cũng vậy. Đó là những vị trí dễ bị sét đánh.
Khi thấy mây giông kéo tới, nghe sấm từ xa, người trên hồ nên vào bờ ngay, không đợi mưa đến. Người làm vườn nên rời khỏi đỉnh đồi trống, không trú dưới cây cao đơn độc, không cầm dụng cụ kim loại dài như cần câu, sào, cuốc giơ cao. Nếu không kịp vào nhà, tìm chỗ thấp, ngồi xổm, hai chân chụm, tránh nằm dài trên mặt đất ướt.
Gió giông cũng làm đổ cây che bóng, gãy cành sầu riêng, bơ, bay mái tôn chòi rẫy. Sau giông, cẩn thận với dây điện đứt, cây gãy treo lơ lửng và những đoạn đường bị cây đổ chắn. Kiểm tra thuyền, bè trên hồ khi trời đã yên, không ra hồ khi gió còn mạnh.
Chuẩn bị cho mùa mưa ở cấp gia đình
Trước mùa mưa, các gia đình ở vùng đồi nên kiểm tra mái nhà, rãnh thoát nước quanh nhà, taluy sau nhà và những cây lớn có thể đổ. Khơi thông mương thoát nước để nước mưa không dồn vào nền nhà hay chảy tràn qua sườn đồi gây sạt.
Chuẩn bị đèn pin, sạc dự phòng, thuốc men cơ bản, một ít lương thực khô, áo mưa và giữ giấy tờ quan trọng trong túi chống nước. Mùa mưa ở vùng cao có những ngày mất điện, đường bị chia cắt tạm thời. Biết trước đường đi tới chỗ cao, chỗ an toàn gần nhất và cách liên lạc với trưởng thôn giúp phản ứng nhanh hơn khi có sự cố.
Với gia đình có người già, người bệnh hoặc trẻ nhỏ, nên tính trước cách đưa họ tới nơi an toàn nếu phải sơ tán trong đêm, nhờ ai giúp và đi đường nào. Những nhà ở chân dốc, gần suối nên có thỏa thuận với hàng xóm ở chỗ cao hơn để tạm trú khi cần. Những chuẩn bị nghe như thừa này thường chỉ mất một buổi nói chuyện trong nhà.
Người có vườn ở xa, phải đi qua suối, qua ngầm để tới vườn, nên tính trước lịch đi lại, tránh đi khi mưa lớn và không ngủ lại chòi sát suối. Mất một ngày làm vườn không đáng gì so với rủi ro bị nước cuốn.
Khi có người bị nước cuốn hoặc đuối nước
Việc đầu tiên là gọi người hỗ trợ và báo ngay cho chính quyền, trạm y tế. Không nhảy xuống cứu nếu bạn không được huấn luyện, vì người đang hoảng loạn có thể kéo cả người cứu chìm theo. Ném cho người bị nạn một vật nổi như can nhựa, phao, cây gỗ, hoặc đưa sào, dây cho họ bám.
Khi đưa được người lên bờ, nếu họ không thở, cần có người biết sơ cứu hồi sức tim phổi thực hiện ngay và tiếp tục cho tới khi nhân viên y tế đến. Không dốc ngược người bị nạn để xốc nước như một số cách làm dân gian, vì làm mất thời gian quý giá cho việc hồi sức.
Học sơ cứu cơ bản là việc có ích cho mọi gia đình ở vùng nhiều sông hồ. Một số trường học, đoàn thể địa phương tổ chức các buổi hướng dẫn; hãy hỏi trạm y tế hoặc UBND xã về những lớp như vậy.
Ai chịu trách nhiệm gì
Đơn vị vận hành hồ chứa chịu trách nhiệm vận hành theo quy trình, thông báo xả lũ, cắm biển cảnh báo khu vực nguy hiểm quanh đập. Chính quyền xã chịu trách nhiệm truyền thông tin tới người dân, tổ chức sơ tán khi cần, cảnh báo các khu vực có nguy cơ sạt lở và quản lý việc xây dựng ở vùng nguy hiểm.
Người dân chịu trách nhiệm với an toàn của chính mình và gia đình: theo dõi thông báo, không vào vùng cấm, không vượt ngầm khi nước chảy xiết, quản lý trẻ em. Không ai có thể canh gác mọi đoạn bờ hồ hay mọi con suối; ý thức của từng người là lớp bảo vệ cuối cùng.
Nếu bạn thấy nguy cơ chưa được cảnh báo, như vết nứt lớn ở sườn đồi gần đường, bờ hồ sạt mới, cầu tạm hư hỏng, hãy báo cho trưởng thôn hoặc UBND xã để thông tin đến được người cần biết.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết hồ thủy điện sắp xả lũ?
Đơn vị vận hành thông báo cho chính quyền vùng hạ du và phát tín hiệu cảnh báo tại khu vực đập. Ở cấp xã, thông tin được truyền qua loa phát thanh, trưởng thôn, nhóm liên lạc. Người sống, làm việc gần sông nên chủ động theo dõi.
Khi có thông báo xả lũ thì nên làm gì?
Rời khỏi lòng sông, bãi bồi ven sông, không đi thuyền nhỏ qua sông, không đánh cá, chăn thả ở vùng hạ du. Đưa người, gia súc, tài sản lên chỗ cao nếu ở vùng trũng ven sông.
Có nên vượt ngầm khi nước chảy qua mặt đường?
Không nên khi nước đang chảy xiết, dù trông có vẻ nông. Sức nước có thể đẩy trôi xe máy và người. Hãy chờ nước rút hoặc tìm đường khác.
Dấu hiệu nào cho thấy sắp có lũ quét trên suối?
Nước suối đột ngột đục, có cành cây, rác trôi, nghe tiếng ầm từ phía thượng nguồn, mực nước lên nhanh. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy lên chỗ cao ngay.
Làm gì để phòng đuối nước cho trẻ ở vùng có nhiều ao hồ?
Không để trẻ tự ra hồ, suối, ao khi không có người lớn; rào ao chứa nước tưới và giếng gần nhà; cho trẻ học bơi và kỹ năng an toàn; luôn mặc áo phao khi đi thuyền; biết trẻ đang ở đâu vào ngày nghỉ.