Từ ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương ở Việt Nam chỉ còn hai cấp: tỉnh và xã. Với người Quảng Khê, điều đó có nghĩa là huyện Đắk Glong, tầng trung gian từng đứng giữa xã và tỉnh suốt hai mươi năm, không còn. Phần lớn việc trước đây huyện làm được chuyển về xã Quảng Khê mới; một phần chuyển lên tỉnh Lâm Đồng.
Thay đổi này lớn hơn chuyện đổi tên. Nó làm thay đổi ai ký giấy gì, ai chịu trách nhiệm việc gì, và người dân phải đi đâu khi cần giải quyết một việc. Bài này giải thích nguyên lý của mô hình hai cấp, những gì xã mới gánh thêm, những gì lên tỉnh, và cách người dân Quảng Khê nên nhìn vào bộ máy mới. Từng thủ tục cụ thể có hướng dẫn chi tiết ở mục thủ tục và đời sống.
Lưu ý: phân cấp, phân quyền giữa tỉnh và xã được quy định trong luật và nhiều văn bản hướng dẫn, và có thể còn được điều chỉnh. Những gì viết dưới đây là nguyên lý chung; khi cần làm việc cụ thể, hãy kiểm thông tin hiện hành tại xã hoặc trên cổng dịch vụ công.
Mô hình ba cấp cũ vận hành thế nào ở Quảng Khê
Trước 7/2025, một người dân ở Quảng Khê hay Đắk Plao làm việc với ba tầng chính quyền. Tầng xã lo những việc gần dân nhất: chứng thực, hộ tịch cơ bản, xác nhận, hoà giải, quản lý thôn bon, nắm tình hình đất đai ở cơ sở. Tầng huyện Đắk Glong, đặt ngay ở Quảng Khê, lo những việc lớn hơn: cấp nhiều loại giấy liên quan đất đai cho hộ gia đình, đăng ký hộ kinh doanh, quản lý trường mầm non đến trung học cơ sở, quản lý xây dựng, giải quyết khiếu nại vượt cấp xã. Tầng tỉnh Đắk Nông ở Gia Nghĩa lo những việc thuộc thẩm quyền tỉnh.
Với người Quảng Khê cũ, mô hình ấy có một điểm thuận đặc biệt: huyện nằm ngay trong xã mình. Đi từ nhà ra Ủy ban xã hay ra các phòng ban huyện đều gần. Người Đắk Plao, Đắk Som, Quảng Sơn thì phải đi lên Quảng Khê cho các việc cấp huyện, xuống Gia Nghĩa cho các việc cấp tỉnh.
Nhược điểm của mô hình ba cấp, như nhiều tài liệu phân tích khi chuẩn bị cải cách, là hồ sơ phải đi qua nhiều tầng, mỗi tầng một khâu xem xét, thời gian kéo dài, trách nhiệm có lúc bị đẩy qua lại. Mô hình hai cấp được đặt ra để rút ngắn đường đi ấy.
Nguyên lý của mô hình hai cấp
Ý tưởng chính của mô hình hai cấp là: việc gì gần dân, cần làm nhanh, thì giao hẳn cho xã; việc gì cần tầm nhìn rộng, quy hoạch lớn, nguồn lực lớn, thì để tỉnh làm. Tầng huyện ở giữa được bỏ, các nhiệm vụ của nó được chia lại. Xã vì thế không còn là “cấp cơ sở” chỉ làm việc vụn, mà trở thành một cấp chính quyền đầy đủ hơn, có các phòng chuyên môn riêng và nhiều thẩm quyền hơn trước.
Để làm được như vậy, xã phải lớn hơn. Đó là lý do đợt sắp xếp năm 2025 nhập nhiều xã nhỏ lại với nhau, như Quảng Khê với Đắk Plao. Một xã lớn hơn có đủ cán bộ, đủ ngân sách, đủ quy mô để đảm nhận những việc trước đây của huyện. Đồng thời, một xã lớn hơn cũng có nghĩa là có những thôn xa trụ sở hơn, và đó là cái giá mà mô hình mới phải xử lý bằng dịch vụ công trực tuyến, điểm tiếp nhận lưu động hay cách bố trí hợp lý.
Tỉnh, ở phía trên, cũng lớn hơn rất nhiều sau khi Lâm Đồng, Đắk Nông, Bình Thuận nhập lại. Tỉnh tập trung vào quy hoạch, đầu tư lớn, quản lý các lĩnh vực chuyên ngành, và giám sát các xã. Người dân ít khi phải làm việc trực tiếp với tỉnh, trừ những thủ tục thuộc thẩm quyền tỉnh.
Việc ở xã, việc ở tỉnh: tóm theo nguyên tắc
Bảng dưới tóm cách chia việc theo nguyên tắc chung, để người đọc hình dung. Đây không phải danh mục thủ tục chính thức; danh mục cụ thể và thẩm quyền từng loại giấy được công bố trên cổng dịch vụ công và có thể thay đổi:
| Nhóm việc | Trước 7/2025 thường ở đâu | Từ 7/2025, theo nguyên tắc |
|---|---|---|
| Hộ tịch, chứng thực, xác nhận | Xã, một số việc ở huyện | Xã |
| Đăng ký hộ kinh doanh | Huyện | Xã, theo phân cấp hiện hành |
| Đất đai của hộ gia đình, cá nhân | Huyện và xã | Phần lớn ở xã, một số việc ở tỉnh |
| Trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở | Huyện quản lý | Xã quản lý theo phân cấp |
| Trường trung học phổ thông, bệnh viện lớn | Tỉnh | Tỉnh |
| Quy hoạch lớn, dự án đầu tư lớn | Tỉnh, huyện tham gia | Tỉnh |
Bảng cho thấy xu hướng: nhiều việc trước đây phải lên huyện nay làm ngay ở xã. Với người Đắk Plao cũ, đường đi gần như không đổi vì trước đây cũng phải lên Quảng Khê; với người Quảng Khê cũ, cũng vẫn là đi tới khu trung tâm như trước. Thay đổi lớn nhất nằm ở bên trong bộ máy: ai ký, ai chịu trách nhiệm.
Xã Quảng Khê mới gánh thêm những gì
Bộ máy chuyên môn lớn hơn. Xã mới có các phòng chuyên môn, thường gồm văn phòng và các phòng phụ trách kinh tế, văn hoá – xã hội, cùng bộ phận tiếp nhận và trả kết quả hồ sơ. Nhiều cán bộ từ huyện Đắk Glong cũ được bố trí về đây, mang theo kinh nghiệm cấp huyện.
Ngân sách và đầu tư tự chủ hơn. Xã có ngân sách lớn hơn, tự quyết nhiều khoản chi hơn, nhưng cũng chịu trách nhiệm trực tiếp hơn về đường xá, trường lớp, vệ sinh môi trường trên địa bàn.
Đất đai và xây dựng. Đây là mảng nặng nhất với một xã vùng cao như Quảng Khê: đất rẫy, đất rừng, đất ở của nhiều lớp dân đến sau, tranh chấp ranh giới, xây dựng ven quốc lộ. Những hồ sơ trước đây do huyện xử lý nay phần lớn qua xã.
Rừng và thiên tai. Xã chịu trách nhiệm trực tiếp hơn trong phòng chống cháy rừng mùa khô, sạt lở mùa mưa, phối hợp với các đơn vị quản lý rừng và cơ quan chuyên ngành của tỉnh.
Chính sách cho đồng bào và hộ nghèo. Xác định đối tượng, triển khai các chương trình hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số, hộ nghèo, học sinh vùng khó khăn chủ yếu làm ở xã, với sự hướng dẫn của tỉnh.
Những lo lắng có thật trong giai đoạn đầu
Mọi cuộc cải cách lớn đều có giai đoạn chuyển tiếp lúng túng. Ở nhiều xã trên cả nước, những tháng đầu sau 7/2025 có những chuyện như: hồ sơ đang làm dở ở huyện chưa rõ chuyển về đâu, phần mềm chưa đồng bộ, cán bộ mới về chưa quen địa bàn, người dân chưa biết cửa nào đúng. Quảng Khê, với khu trung tâm có sẵn cơ sở vật chất của huyện cũ, có lợi thế hơn nhiều xã khác, nhưng không tránh hết được những trục trặc ấy.
Một lo lắng khác là năng lực: xã có đủ người, đủ chuyên môn để làm những việc trước đây của huyện không, nhất là các việc kỹ thuật như đo đạc, quy hoạch, thẩm định xây dựng. Câu trả lời phụ thuộc vào cách tỉnh hỗ trợ, và sẽ rõ dần theo thời gian.
Lo lắng thứ ba là khoảng cách tới tỉnh. Những việc còn ở tỉnh nay thuộc về một bộ máy đặt ở Đà Lạt, xa hơn nhiều so với Gia Nghĩa trước đây. Dịch vụ công trực tuyến và các điểm tiếp nhận hồ sơ được kỳ vọng giải quyết phần này; người dân nên tập dùng các kênh trực tuyến để đỡ phải đi xa.
Người dân nên làm gì để không lạc trong bộ máy mới
Một vài thói quen đơn giản giúp việc làm giấy tờ trong mô hình mới đỡ mất công hơn:
- Trước khi đi, hỏi trưởng thôn hoặc gọi tới bộ phận tiếp nhận của xã để biết việc của mình làm ở đâu, cần mang gì.
- Tra thủ tục trên cổng dịch vụ công để xem thành phần hồ sơ, thời hạn giải quyết, cơ quan có thẩm quyền.
- Với hồ sơ đang làm dở từ trước 7/2025, mang theo giấy biên nhận cũ và hỏi rõ hồ sơ đã chuyển tới đâu.
- Giữ lại biên nhận, ghi tên cán bộ tiếp nhận và ngày nộp; khi chậm, có căn cứ để hỏi lại.
- Khi thấy việc bị đẩy qua lại, đề nghị được hướng dẫn bằng văn bản, hoặc phản ánh qua kênh tiếp dân của xã.
- Tập dùng định danh điện tử để nộp hồ sơ trực tuyến cho những thủ tục cho phép, nhất là các việc thuộc tỉnh.
Hướng dẫn chi tiết từng việc như cư trú, đất đai, hộ tịch nằm trong mục thủ tục và đời sống của trang.
Nhìn xa hơn: Quảng Khê trong một tỉnh lớn
Mô hình hai cấp đặt xã Quảng Khê vào vị trí vừa tự chủ hơn, vừa trực tiếp hơn với tỉnh. Một xã có tiếng nói rõ ràng, có đề xuất cụ thể, có số liệu tốt về nhu cầu của mình sẽ dễ được tỉnh chú ý hơn trong một tỉnh có hàng trăm xã phường. Với Quảng Khê, những đề xuất ấy nhiều khả năng xoay quanh đường giao thông vùng sâu, nước tưới mùa khô, giữ rừng, chuyển đổi cây trồng và hạ tầng cho khu trung tâm.
Khu trung tâm Quảng Khê còn để lại một tài sản ít xã có: cơ sở vật chất của một huyện cũ. Những toà nhà, hội trường, đất công từng phục vụ huyện có thể trở thành nơi đặt các dịch vụ chung cho cả vùng nếu được bố trí hợp lý: điểm tiếp nhận hồ sơ cho các xã láng giềng, nơi đào tạo nghề, chỗ sinh hoạt cộng đồng. Cách dùng những tài sản này là câu hỏi đáng để người dân theo dõi và góp ý, vì đó là tài sản công đã được đầu tư bằng ngân sách suốt hai mươi năm.
Người dân có thể góp phần bằng cách tham gia các buổi lấy ý kiến, góp ý khi xã lập kế hoạch, phản ánh đúng kênh khi có vấn đề. Mô hình mới chỉ tốt khi nó thật sự gần dân hơn, và điều đó phụ thuộc một phần vào việc người dân có dùng đến những kênh ấy hay không.
Câu hỏi thường gặp
Chính quyền hai cấp là gì?
Là mô hình chính quyền địa phương chỉ còn cấp tỉnh và cấp xã, bỏ cấp huyện, áp dụng trên cả nước từ 1/7/2025. Phần lớn nhiệm vụ của huyện cũ được chuyển về xã, một phần chuyển lên tỉnh.
Người Quảng Khê làm giấy tờ ở đâu sau khi bỏ huyện?
Phần lớn thủ tục làm tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của Ủy ban nhân dân xã Quảng Khê. Thủ tục thuộc thẩm quyền tỉnh làm theo hướng dẫn của tỉnh Lâm Đồng, nhiều việc có thể nộp trực tuyến.
Hồ sơ nộp ở huyện Đắk Glong trước 7/2025 nay ở đâu?
Hồ sơ đang giải quyết dở được chuyển về cơ quan có thẩm quyền mới, thường là xã hoặc tỉnh tuỳ loại việc. Mang giấy biên nhận cũ tới bộ phận tiếp nhận của xã để được tra cứu.
Cán bộ huyện Đắk Glong cũ đi đâu?
Cán bộ cấp huyện được bố trí lại theo phương án của tỉnh: một phần về các xã mới, một phần về các cơ quan của tỉnh, một phần nghỉ theo chính sách. Nhiều người hiện làm việc tại các xã trong vùng Đắk Glong cũ.
Mô hình hai cấp có làm việc đi lại xa hơn không?
Với phần lớn việc thường ngày, người Quảng Khê vẫn làm ở khu trung tâm như trước. Việc thuộc tỉnh thì xa hơn vì tỉnh lỵ ở Đà Lạt, nhưng có thể dùng dịch vụ công trực tuyến hoặc điểm tiếp nhận được bố trí.
Muốn góp ý với chính quyền xã mới thì làm thế nào?
Có thể góp ý qua trưởng thôn, bon, qua các buổi tiếp dân của xã, qua đại biểu hội đồng nhân dân, hoặc qua kênh phản ánh trực tuyến của tỉnh. Góp ý có số liệu và đề xuất cụ thể thường được ghi nhận tốt hơn.