Từ khi huyện Đắk Glong được lập năm 2005 cho đến khi cấp huyện chấm dứt vào ngày 1/7/2025, trung tâm hành chính của huyện đặt ở xã Quảng Khê. Các cơ quan huyện, nhiều trường học, cơ sở y tế cấp huyện và các dịch vụ phục vụ cả vùng tập trung ở đây, dọc theo quốc lộ 28. Quảng Khê vì thế lớn lên thành một phố huyện, dù về tên gọi vẫn là một xã.
Khi cấp huyện không còn, Quảng Khê không còn là “huyện lỵ” theo nghĩa hành chính. Nhưng khu phố, chợ, trường, các cửa hàng, cùng thói quen của người cả vùng kéo về đây mua bán thì không biến mất trong một ngày. Bài này kể lại phố huyện hình thành ra sao, nó đã mang đến cho Quảng Khê những gì, và điều gì đang đổi khi xã mới bước vào giai đoạn chính quyền hai cấp.
Quảng Khê trước khi có huyện Đắk Glong
Trước năm 2005, Quảng Khê là một xã của huyện Đắk Nông cũ, ban đầu thuộc tỉnh Đắk Lắk, từ năm 2004 thuộc tỉnh Đắk Nông. Khi đó, trung tâm của cả vùng là thị trấn Gia Nghĩa; người Quảng Khê muốn làm giấy tờ cấp huyện, đi bệnh viện hay mua bán lớn đều phải xuống đó. Quảng Khê lúc ấy chỉ là một cụm dân cư dọc đường, đông hơn các xã xung quanh nhờ nằm trên trục quốc lộ.
Con đường giữ vai trò quyết định. Dân đến lập nghiệp thường chọn đất gần đường để dễ chở nông sản ra bán, dễ mua hàng hoá vào. Những quán nhỏ, tiệm tạp hoá, chỗ cân cà phê mọc lên ở các ngã rẽ vào thôn. Dần dần, khúc đường chạy qua Quảng Khê có dáng một khu chợ nhỏ, đủ để khi tính chỗ đặt trung tâm huyện mới, người ta thấy đây là nền có sẵn.
Nói vậy không có nghĩa Quảng Khê trước 2005 là nơi sầm uất. Đường còn hẹp, nhiều đoạn chưa trải nhựa tốt, điện và nước sạch chưa phủ khắp. Những gì người ta gọi là “phố huyện Quảng Khê” ngày nay phần lớn được xây trong hai mươi năm sau đó.
Một xã được chọn làm nơi đặt huyện
Khi Đắk Glong được tách ra thành huyện riêng năm 2005, việc đầu tiên là chọn chỗ đặt trụ sở. Một trung tâm huyện cần nằm trên trục giao thông chính để người các xã đi lại thuận tiện, có đất đủ rộng để xây cơ quan, trường học, bệnh viện, và có sẵn một khu dân cư làm nền. Quảng Khê, với quốc lộ 28 chạy qua và một cụm dân cư đã hình thành dọc đường, đáp ứng các điều kiện ấy.
Trong những năm đầu, nhiều cơ quan làm việc trong nhà tạm, nhà thuê, rồi dần chuyển vào các khu trụ sở xây mới. Đây là chuyện chung của rất nhiều huyện mới lập ở Tây Nguyên giai đoạn đó, không riêng gì Đắk Glong. Người dân lớn tuổi ở Quảng Khê còn nhớ thời đường còn bụi đỏ, cơ quan nằm rải rác, phải đi qua nhiều quãng vườn mới tới được nơi làm giấy tờ.
Thứ tự và năm hoàn thành từng công trình cụ thể thì nên tra trong tài liệu của địa phương. Điều chắc chắn là sau khoảng hai thập niên, khu trung tâm Quảng Khê đã có đủ bộ máy của một huyện: trụ sở các cơ quan, trường trung học phổ thông, trung tâm y tế, chợ, ngân hàng và các dịch vụ đi kèm.
Phố huyện mang lại cho Quảng Khê những gì
Đường và điện đến trước. Một trung tâm huyện kéo theo đầu tư hạ tầng: đường nội thị được làm, điện lưới, nước sạch, chiếu sáng, cống thoát nước. Những thứ này người ở xã thuần nông có khi phải đợi rất lâu, còn ở huyện lỵ thì đến sớm hơn vì là nơi đặt cơ quan.
Người làm công ăn lương và dịch vụ theo sau. Cán bộ, giáo viên, nhân viên y tế từ nơi khác về làm việc, có người ở lại lập gia đình. Họ cần nhà trọ, quán ăn, tiệm may, tiệm sửa xe, tiệm tạp hoá. Một lớp dân phố hình thành, sống bằng buôn bán và dịch vụ chứ không chỉ bằng rẫy.
Chợ và đại lý nông sản lớn dần. Khi người cả huyện quen về Quảng Khê làm giấy tờ, họ tiện đường mua phân bón, cây giống, bán cà phê, bán tiêu. Các đại lý vật tư và điểm thu mua nông sản mọc lên dọc quốc lộ 28, biến khu trung tâm thành điểm trung chuyển hàng hoá của vùng.
Trường học và trạm y tế cấp trên. Học sinh các xã xa có thể lên Quảng Khê học cấp ba, nhiều em ở trọ hoặc ở nội trú. Người bệnh không phải lúc nào cũng xuống Gia Nghĩa nữa vì đã có cơ sở y tế của huyện. Những thứ này làm Quảng Khê thành nơi người ta muốn mua đất, dựng nhà.
Khi cấp huyện chấm dứt: điều gì đổi, điều gì vẫn ở lại
Từ 1/7/2025, cả nước chuyển sang chính quyền địa phương hai cấp. Các cơ quan cấp huyện thôi hoạt động theo mô hình cũ; nhiệm vụ của huyện được chuyển lên tỉnh hoặc xuống xã. Với Quảng Khê, chữ “huyện lỵ” không còn, nhưng xã mới vẫn là nơi đặt Ủy ban nhân dân xã, phục vụ cả phần Quảng Khê cũ lẫn Đắk Plao cũ.
Những trụ sở huyện cũ được bố trí lại theo phương án của tỉnh: có nơi dùng làm trụ sở xã mới, có nơi giao cho đơn vị khác, có nơi để làm điểm phục vụ người dân. Phương án cụ thể từng toà nhà thay đổi theo thời gian, nên người cần đến làm việc nên hỏi trước tại xã hoặc xem thông báo chính thức của tỉnh, đừng dựa vào trí nhớ về “trụ sở huyện ngày trước”.
Trường trung học phổ thông, cơ sở y tế, chi nhánh ngân hàng, bưu điện không phụ thuộc vào cấp huyện nên phần lớn vẫn ở đó. Chợ và dãy hàng quán dọc quốc lộ 28 vẫn đông như cũ. Đổi thay rõ nhất là với người làm việc trong bộ máy huyện: một số chuyển công tác lên tỉnh, một số về xã, một số nghỉ theo chính sách. Nhịp sinh hoạt của khu phố vì thế có xáo trộn trong vài tháng đầu.
So sánh Quảng Khê trước và sau 7/2025
Bảng dưới đặt cạnh nhau hai giai đoạn để thấy thay đổi nằm ở đâu. Đây là so sánh theo nguyên tắc tổ chức, không phải số liệu đo đếm:
| Mặt | Trước 7/2025 | Từ 7/2025 |
|---|---|---|
| Vị thế hành chính | Xã, nơi đặt trung tâm huyện Đắk Glong | Xã thuộc tỉnh Lâm Đồng, không còn cấp huyện |
| Phạm vi | Chỉ phần Quảng Khê cũ | Quảng Khê cũ cộng Đắk Plao cũ |
| Làm giấy tờ cấp huyện | Tại các phòng ban huyện ở Quảng Khê | Phần lớn tại xã; một số việc lên cấp tỉnh |
| Trường, y tế, ngân hàng | Có, phục vụ cả huyện | Vẫn có, phục vụ xã và các xã láng giềng |
| Chợ, dịch vụ dọc quốc lộ | Đông, là điểm buôn bán của vùng | Vẫn là điểm buôn bán của vùng |
Điều quan trọng với người dân là: nơi làm giấy tờ gần nhất bây giờ là bộ phận một cửa của xã. Cách làm cụ thể từng loại giấy có trong mục thủ tục và đời sống.
Phố huyện cũ còn giữ vai trò gì cho cả vùng
Một khu trung tâm không chỉ sống nhờ con dấu. Quảng Khê nằm ở vị trí gần giữa vùng Đắk Glong cũ, trên trục quốc lộ nối Gia Nghĩa với Di Linh. Người Tà Đùng, Quảng Sơn, Quảng Hòa vẫn có lý do để ghé Quảng Khê: mua vật tư, bán nông sản, đi học, sửa xe, gặp đối tác. Vai trò “chợ của vùng” vì thế vẫn còn, dù vai trò “nơi đặt huyện” đã hết.
Với những ai đang cân nhắc mở cửa hàng hay mua đất ở khu trung tâm, nên nhìn cả hai mặt. Mặt thuận là hạ tầng đã có, dân cư đã đông, đường đi thuận. Mặt cần tính là lượng cán bộ huyện trước đây từng là khách hàng thường xuyên của nhiều quán ăn, nhà trọ, nay có thể giảm. Ngành nào sống nhờ nông sản và giao thông thì ít bị ảnh hưởng; ngành nào sống nhờ cơ quan thì nên dè dặt.
Phần doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn có trong danh bạ của trang. Mục doanh nghiệp và kinh doanh đi sâu hơn vào chuyện làm ăn dọc quốc lộ 28.
Ba câu người mới đến hay hỏi về khu trung tâm
Khu trung tâm Quảng Khê có đủ để sống không, hay phải xuống Gia Nghĩa? Với nhu cầu hằng ngày như chợ, trường phổ thông, trạm y tế, ngân hàng, sửa xe, mua vật tư thì khu trung tâm đáp ứng được. Những việc cần cơ sở lớn hơn như khám chuyên khoa, mua sắm hàng hoá nhiều lựa chọn, làm việc với cơ quan cấp trên, người dân vẫn quen xuống Gia Nghĩa hoặc đi xa hơn.
Nên tìm nhà ở sát quốc lộ hay vào trong? Nhà sát quốc lộ 28 tiện buôn bán và đi lại nhưng ồn, nhiều bụi, xe tải chạy suốt ngày đêm vào mùa thu hoạch. Nhà lùi vào các đường nhánh yên hơn, gần vườn hơn, nhưng mùa mưa đường đất có thể trơn. Người có con nhỏ thường cân thêm quãng đường tới trường.
Tên các khu, các thôn quanh trung tâm có đổi sau sáp nhập không? Đến thời điểm sắp xếp xã năm 2025, tên thôn, tổ dân cư chưa đổi theo. Nếu sau này có sắp xếp thôn, chính quyền xã sẽ thông báo. Khi hỏi đường, cứ dùng tên thôn quen thuộc mà người địa phương đang gọi.
Ghi lại ký ức phố huyện: việc nhỏ nên làm sớm
Hai mươi năm là đủ dài để một thế hệ lớn lên coi Quảng Khê là “huyện”, nhưng cũng đủ ngắn để nhiều chuyện chưa được ghi lại. Ảnh chụp khu trung tâm những năm đầu, câu chuyện về nhà tạm làm trụ sở, lớp học đầu tiên của trường cấp ba, phiên chợ đầu tiên, những người đầu tiên mở tiệm trên quốc lộ 28, phần lớn còn nằm trong điện thoại và trí nhớ của người dân.
Nếu bạn còn giữ ảnh cũ, nên ghi rõ năm chụp và chỗ chụp. Nếu bạn là người lớn tuổi từng chứng kiến phố huyện lớn lên, kể lại cho con cháu và nhờ chúng ghi lại. Trường học, chi đoàn, hội cựu giáo chức đều có thể đứng ra thu thập. Vài năm nữa, khi những người trong cuộc không còn nhiều, những ghi chép nhỏ như vậy sẽ là nguồn quý nhất để hiểu Quảng Khê đã đi qua giai đoạn làm phố huyện như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm huyện Đắk Glong trước đây đặt ở đâu?
Trung tâm hành chính huyện Đắk Glong đặt tại xã Quảng Khê, dọc quốc lộ 28, từ khi huyện được lập năm 2005 cho tới khi cấp huyện chấm dứt ngày 1/7/2025.
Sau khi bỏ cấp huyện, trụ sở huyện Đắk Glong cũ dùng vào việc gì?
Các trụ sở được bố trí lại theo phương án của tỉnh Lâm Đồng, có thể làm trụ sở xã, giao cho đơn vị khác hoặc làm điểm phục vụ người dân. Phương án có thể thay đổi, nên hỏi tại Ủy ban nhân dân xã Quảng Khê trước khi đến làm việc.
Quảng Khê có phải là thị trấn không?
Không. Dù từng là trung tâm huyện và có dáng một phố huyện, Quảng Khê luôn là một xã về mặt hành chính. Từ 7/2025, xã Quảng Khê được mở rộng thêm phần Đắk Plao cũ.
Người ở Tà Đùng, Quảng Sơn có còn phải lên Quảng Khê làm giấy tờ không?
Phần lớn giấy tờ bây giờ làm tại xã nơi mình cư trú. Người ở xã Tà Đùng, Quảng Sơn, Quảng Hòa làm tại xã mình. Một số việc thuộc thẩm quyền tỉnh thì làm theo hướng dẫn của tỉnh, có thể qua dịch vụ công trực tuyến.
Khu trung tâm Quảng Khê có còn buôn bán đông không?
Chợ và dãy cửa hàng dọc quốc lộ 28 vẫn là điểm buôn bán của vùng vì người các xã láng giềng vẫn ghé mua vật tư, bán nông sản. Một số dịch vụ sống nhờ cơ quan huyện cũ có thể vắng khách hơn trước.
Có tài liệu nào ghi lại lịch sử phố huyện Quảng Khê không?
Tài liệu chính thức thường nằm trong các ấn phẩm của địa phương như lịch sử đảng bộ hay địa chí. Ngoài ra, ảnh cũ và lời kể của người dân là nguồn quý; nên ghi rõ năm, nơi chụp và tên người kể khi lưu giữ.