Khi đến thăm một bon người M'Nông, người Mạ hay một làng Mông ở Quảng Khê, hãy có người trong làng dẫn hoặc báo trước trưởng thôn, già làng; chờ được mời mới vào nhà; mang món quà nhỏ; hỏi trước khi chụp ảnh; tránh chạm vào ché, chiêng, bàn thờ và những vật treo trong nhà; và giữ đúng những gì đã hứa.
Những điều trên nghe đơn giản nhưng thường bị quên, nhất là với khách đi theo đoàn, người làm dự án đến nhanh đi nhanh, hay người mê chụp ảnh. Bài này đi từng bước: trước khi đến, khi vào làng, khi vào nhà, chụp ảnh, quà cáp, những điều cần tránh, và cách giữ quan hệ lâu dài, cho ba nhóm người hay đến bon làng nhất: khách tham quan, người làm việc và người chụp ảnh.
Trước khi đến: báo ai và chuẩn bị gì
Một chuyến thăm suôn sẻ bắt đầu từ trước khi bạn đặt chân vào làng:
- Tìm người dẫn đường: lý tưởng nhất là một người trong bon, trong làng, hoặc người quen biết làng lâu năm. Người dẫn sẽ giới thiệu bạn, phiên dịch khi cần và nhắc bạn những điều kiêng.
- Báo trước: với đoàn công tác, dự án, doanh nghiệp, hãy làm việc với ủy ban xã, báo trưởng thôn và xin gặp già làng. Với khách cá nhân, một cuộc gọi qua người quen để hỏi có tiện không là đủ.
- Chọn thời điểm: tránh những ngày cao điểm hái cà phê, ngày bon có tang, ngày có lễ riêng mà bạn chưa được mời. Hỏi trước xem trong làng có kiêng gì vào thời điểm ấy không.
- Chuẩn bị trang phục: quần áo kín đáo, dễ đi đường đất, giày dép dễ tháo khi vào nhà. Mùa mưa mang áo mưa, giày chống trượt.
- Chuẩn bị quà: món quà nhỏ, thiết thực; chi tiết ở phần sau.
Đừng coi những bước này là thủ tục rườm rà. Chính chúng giúp người trong làng biết bạn là ai, đến làm gì, và cảm thấy được tôn trọng ngay từ đầu.
Nếu bạn đi một mình, không quen ai, cách an toàn và lịch sự nhất là bắt đầu ở nơi công cộng như chợ, quán nước, nhà văn hoá thôn, trò chuyện, làm quen, chứ không đi thẳng vào nhà dân. Một lời giới thiệu từ người địa phương mở được những cánh cửa mà sự nhiệt tình của người lạ không mở được.
Khi vào làng: đi chậm, chào trước
Đường vào nhiều bon là đường bê tông nhỏ, đường đất, có trẻ con chơi, gà chó chạy ngang. Đi xe chậm, không bóp còi inh ỏi, không phóng nhanh làm bụi bay vào nhà người. Khi đến nơi, dựng xe gọn ở chỗ không cản lối, không đậu xe ô tô chắn sân chung, nơi người ta phơi cà phê, tổ chức lễ.
Gặp người lớn tuổi, chào trước. Một cái gật đầu, một câu chào bằng tiếng phổ thông là đủ; nếu biết câu chào bằng tiếng địa phương thì càng tốt. Trẻ con thường tò mò vây quanh khách; cứ vui vẻ, nhưng đừng phát kẹo, phát tiền tràn lan, vì điều ấy dễ tạo thói quen xin khách và làm người lớn trong làng khó xử.
Không đi lung tung vào sau nhà, vào vườn, vào khu đất trống mà không hỏi. Có những khu vực trong bon gắn với nghi lễ, với nghĩa địa, với rừng mà cộng đồng giữ gìn; người ngoài không biết thì dễ phạm phải. Người dẫn đường là người biết chỗ nào được đi, chỗ nào không.
Trong các làng Mông, người Mông có thói quen hỏi han khách khá thẳng: đến từ đâu, làm gì, ở bao lâu. Đó không phải tò mò vô lễ mà là cách làng biết ai đang ở trong làng mình. Trả lời rõ ràng, vui vẻ, nói tên người quen dẫn mình tới, là cách nhanh nhất để được đón tiếp cởi mở. Ở các bon M'Nông, Mạ, người ta có thể kín đáo hơn, quan sát khách một lúc rồi mới bắt chuyện; hãy kiên nhẫn, đừng vội vã chụp ảnh hay hỏi dồn.
Khi vào nhà: chờ mời, ngồi đúng chỗ
Không bước vào nhà khi chưa được mời, kể cả khi cửa mở. Ở nhiều bon, có thể có dấu hiệu kiêng khách treo ở cửa, như cành lá cài ở cửa, khi trong nhà có người ốm, có sản phụ hoặc đang có lễ; người trong làng sẽ biết, người ngoài thì nên hỏi người dẫn. Gặp dấu hiệu kiêng, khách đừng vào.
Khi được mời vào, tháo giày dép nếu chủ nhà làm vậy. Ngồi ở chỗ chủ nhà chỉ; trong nhà truyền thống có chỗ dành cho khách, chỗ cho người nhà, chỗ quanh bếp lửa. Không ngồi lên những vật chủ nhà để riêng, không gác chân lên bếp.
Trong nhà, những vật cần đặc biệt tránh chạm vào là ché rượu, chiêng, bàn thờ hoặc nơi thờ cúng theo tập quán, những vật treo trên vách mà bạn không biết công dụng. Với làng Mông và các làng phía Bắc, bàn thờ tổ tiên và những vật treo gần đó là khu vực cần tôn trọng. Muốn xem, muốn hỏi, hãy hỏi trước.
Khi chủ nhà mời nước, mời ăn, nhận ít nhất một chút. Nếu không ăn được món nào, nói nhẹ nhàng là mình chưa quen, đừng chê hoặc từ chối thẳng. Uống rượu cần, nhận chén theo lượt như hướng dẫn của chủ nhà.
Chụp ảnh và quay phim: hỏi trước, chia lại sau
Hỏi trước khi chụp người. Đặc biệt là người già, phụ nữ, trẻ em và khi chụp cận mặt. Một cái chỉ tay vào máy ảnh kèm nụ cười và cái gật đầu chờ đợi là cách hỏi dễ hiểu ngay cả khi không chung ngôn ngữ. Người ta lắc đầu thì hạ máy xuống.
Hỏi trước khi chụp nghi lễ. Có những phần lễ không được chụp, nhất là trong đám tang, lễ cúng trong nhà. Người chủ lễ, già làng là người quyết định. Không dùng đèn flash trong nhà tối, không đứng chắn giữa vòng chiêng, không bảo người ta làm lại một động tác để chụp cho đẹp.
Không dàn dựng cảnh nghèo. Đừng chọn chụp những góc nhếch nhác để tạo cảm giác thương cảm, đừng bảo trẻ con cởi dép, đứng trước nhà dột để chụp. Đó là sự xúc phạm, dù người chụp không cố ý.
Chia lại ảnh. Nếu chụp được ảnh đẹp của một gia đình, hãy gửi lại cho họ qua điện thoại hoặc in ra gửi tặng khi quay lại. Với nhiều gia đình, đó là những tấm ảnh hiếm hoi của ông bà.
Đăng mạng có trách nhiệm. Ghi đúng tên dân tộc, không thêm lời bình hiếu kỳ hay chế giễu. Không đăng ảnh trẻ em kèm thông tin cụ thể về nơi ở. Nếu người trong ảnh yêu cầu gỡ, hãy gỡ ngay.
Quà cáp và tiền bạc: thế nào cho phải
Món quà nhỏ khi đến nhà là phép lịch sự phổ biến ở mọi cộng đồng trong xã. Quà thiết thực thường được chuộng: đường, sữa, bánh, mì gói, dầu ăn, một chai rượu khi đến nhà người lớn tuổi, vở bút khi nhà có trẻ đi học. Không cần quà đắt; quà đắt quá đôi khi làm chủ nhà ngại vì không biết đáp lễ thế nào.
Với đoàn đông, đoàn làm việc, nên hỏi trước người dẫn đường hay trưởng thôn xem nên góp quà cho cả làng hay cho từng gia đình, góp hiện vật hay góp tiền vào quỹ chung. Phát tiền mặt cho từng người, nhất là cho trẻ em, thường không được khuyến khích vì dễ gây so bì và tạo thói quen xin khách.
Nếu bạn nhờ người trong làng dẫn đường, đánh chiêng, nấu ăn, dệt vải, hãy trả công rõ ràng, thoả thuận trước, trả đủ và đúng hẹn. Đừng coi đó là “nhờ giúp” rồi chỉ cảm ơn suông; công sức của người trong làng cũng cần được trả như công sức của bạn.
Những điều nên tránh khi ở bon làng
Danh sách dưới đây gom những lỗi hay gặp nhất của khách. Phần lớn xuất phát từ vô ý, không phải ác ý, nên biết trước là tránh được:
- Hỏi giá ché, giá chiêng, đề nghị mua đồ cổ trong nhà.
- Gọi người trong làng là “người dân tộc” với giọng xa cách, thay vì gọi tên dân tộc cụ thể hoặc gọi tên người.
- So sánh tập quán của cộng đồng này với cộng đồng khác theo kiểu hơn kém, văn minh hay lạc hậu.
- Hứa hẹn những điều không chắc làm được: hứa xin dự án, hứa tài trợ, hứa quay lại mà không quay lại.
- Uống rượu quá chén, lớn tiếng, lái xe sau khi uống.
- Mặc đồ hở hang khi đến dự lễ hoặc vào nhà người lớn tuổi.
- Vứt rác ở sân chung, ven suối, trong rừng gần bon.
- Tự ý vào rừng của bon, hái măng, hái rau, bắt cá ở những nơi cộng đồng giữ.
Nếu lỡ phạm phải điều gì, cách tốt nhất là xin lỗi thật lòng và hỏi người dẫn đường xem cần làm gì để sửa. Ở nhiều cộng đồng, một lời xin lỗi đúng lúc được đón nhận rất bao dung.
Người trong bon làng thường không nói thẳng với khách khi phật ý; họ im lặng, rút lui, hoặc lần sau không tiếp nữa. Vì vậy đừng lấy việc không ai phàn nàn làm thước đo mình đã cư xử đúng. Hỏi người dẫn đường sau chuyến đi xem có điều gì chưa phải là thói quen tốt.
Giữ quan hệ lâu dài: quay lại và giữ lời
Với người làm việc lâu dài ở Quảng Khê, như giáo viên, y tế, cán bộ, người thu mua nông sản, người làm du lịch cộng đồng, quan hệ với bon làng là tài sản quý nhất. Quan hệ ấy không xây trong một buổi mà qua nhiều lần quay lại, nhiều lần giữ lời, nhiều lần có mặt khi làng có việc vui, việc buồn.
Những việc nhỏ có sức nặng lớn: nhớ tên già làng và hỏi thăm sức khoẻ, gửi lại ảnh đã chụp, đến dự đám cưới, đám tang khi được báo, mua nông sản đúng giá thoả thuận kể cả khi giá ngoài chợ lên xuống. Làng nhớ rất lâu người đối xử tử tế, và cũng nhớ rất lâu người hứa rồi quên.
Với khách tham quan chỉ đến một lần, cái quý nhất bạn để lại là một ấn tượng tốt về người ngoài, để những người khách sau được đón tiếp cởi mở như bạn đã được. Đó là trách nhiệm nhỏ mà mỗi người khách mang theo khi bước vào một bon làng.
Câu hỏi thường gặp
Khách lẻ có được tự đến bon làng ở Quảng Khê không?
Bon làng là nơi người dân sinh sống, không có quy định cấm khách đến, nhưng tự ý đi vào nhà dân là thiếu lịch sự. Cách tốt nhất là có người quen trong làng dẫn hoặc hỏi qua trưởng thôn. Nếu chỉ đi ngang, đi đường chung và chào hỏi thì không sao.
Nên mang quà gì khi đến thăm một gia đình trong bon?
Quà nhỏ, thiết thực như đường, sữa, bánh, dầu ăn, vở bút cho trẻ đi học, một chai rượu nếu đến nhà người lớn tuổi. Không cần quà đắt. Với đoàn đông, hỏi trước trưởng thôn hoặc người dẫn đường để góp cho phù hợp.
Có nên cho tiền, cho kẹo trẻ em trong làng không?
Không nên phát tiền, phát kẹo tràn lan vì dễ tạo thói quen xin khách và gây so bì. Nếu muốn giúp trẻ, hãy góp vở bút, sách qua nhà trường hoặc trưởng thôn, hoặc hỏi người lớn trong làng xem cách nào phù hợp.
Làm sao biết một nhà đang kiêng khách?
Ở một số cộng đồng, nhà kiêng khách có thể có dấu hiệu như cành lá cài ở cửa, khi trong nhà có người ốm, sản phụ hay đang có lễ. Dấu hiệu khác nhau giữa các cộng đồng nên người ngoài khó nhận ra. Cách chắc nhất là hỏi người dẫn đường trước khi vào.
Chụp ảnh trẻ em trong bon để đăng mạng có được không?
Cần hỏi cha mẹ hoặc người lớn trong nhà trước. Khi đăng, không kèm thông tin cụ thể về nơi ở, không dùng ảnh để kêu gọi từ thiện nếu chưa được gia đình đồng ý. Nếu gia đình yêu cầu gỡ ảnh, hãy gỡ ngay.
Đoàn làm dự án đến bon cần làm những bước nào?
Làm việc với ủy ban xã, báo trưởng thôn, gặp già làng để giới thiệu mục đích, thời gian và cách làm. Họp với người dân vào thời điểm phù hợp, có phiên dịch nếu cần. Giữ lời hứa và báo lại kết quả cho làng sau khi dự án kết thúc.