Ở xã Quảng Khê, cồng chiêng vẫn vang lên trong các lễ của bon người M'Nông, người Mạ: lễ mừng lúa mới, mừng nhà mới, cưới hỏi, tiễn người mất, và trong những ngày hội của xã. Người đánh chủ yếu là nam giới trong bon, mỗi người giữ một chiếc chiêng với một âm riêng, cùng nhau tạo thành bài chiêng; người trẻ học bằng cách đứng cạnh người già mà đánh theo.
Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, và vùng Đắk Nông cũ nằm trong không gian ấy. Nhưng với người trong bon, chiêng trước hết là tiếng nói của cộng đồng trong những dịp hệ trọng, không phải tiết mục biểu diễn. Bài này giải thích bộ chiêng gồm những gì, dịp nào chiêng vang lên, cách nghe cho đúng và chuyện giữ nghề ở Quảng Khê hôm nay.
Cồng và chiêng: hai loại nhạc cụ trong một bộ
Người ngoài hay gọi chung là cồng chiêng, nhưng trong một bộ thường có hai loại. Chiêng núm có một núm nhô ở giữa mặt, khi đánh vào núm phát ra tiếng trầm, ấm, ngân dài; nhiều nơi người Kinh quen gọi loại này là cồng. Chiêng bằng có mặt phẳng, tiếng sáng và vang hơn. Tuỳ cộng đồng, bộ chiêng có thể chỉ gồm chiêng bằng, chỉ gồm chiêng núm, hay kết hợp cả hai.
Số chiếc trong một bộ, cách gọi tên từng chiếc theo vai trò như chiêng mẹ, chiêng con, chiêng giữ nhịp, mỗi bon mỗi khác, nên bài này không nêu một con số chung. Điều chung là mỗi chiếc chỉ phát ra một cao độ, và bài chiêng chỉ thành hình khi nhiều người cùng đánh, mỗi người gõ đúng lúc của mình. Một người không thể đánh một bài chiêng.
Đi kèm chiêng có thể có trống, có các nhạc cụ khác như kèn bầu, đàn tre, tuỳ dịp. Nhưng trong các lễ lớn của bon, chiêng là phần chính, là tiếng gọi cộng đồng và cũng là tiếng mà người M'Nông, người Mạ tin là được trời đất và ông bà nghe thấy.
Chiêng vang lên trong những dịp nào
Theo nếp xưa, chiêng không được đánh tuỳ tiện. Các dịp quen thuộc là lễ theo mùa rẫy (trước khi phát rẫy, khi tỉa hạt, mừng lúa mới), lễ mừng nhà mới, lễ cưới, lễ đặt tên cho trẻ ở một số cộng đồng, lễ cầu sức khoẻ cho người trong nhà, lễ tiễn người chết và lễ bỏ mả. Mỗi dịp có bài chiêng riêng; người trong bon nghe vài nhịp đầu là biết đang có việc gì.
Bài chiêng trong đám tang buồn, chậm, khác hẳn bài chiêng mừng lúa mới rộn ràng. Vì vậy đừng mặc nhiên coi mọi tiếng chiêng là tiếng vui. Nếu nghe tiếng chiêng từ một bon khi đi ngang qua, cách lịch sự là hỏi thăm người đứng ngoài đường xem trong bon có việc gì, trước khi nghĩ tới chuyện rẽ vào xem.
Ngày nay chiêng còn vang lên trong các dịp không thuộc nghi lễ cổ truyền: lễ khánh thành nhà văn hoá thôn, ngày hội đại đoàn kết, hội diễn cồng chiêng do xã, tỉnh tổ chức, đón khách. Các dịp này giúp chiêng được đánh nhiều hơn, người trẻ có lý do tập luyện. Người lớn tuổi vẫn phân biệt rõ đâu là chiêng trong lễ, đâu là chiêng trên sân khấu.
Ai được đánh chiêng, và đánh thế nào
Ở phần lớn bon người M'Nông, người Mạ, người đánh chiêng là nam giới; phụ nữ múa, hát, chuẩn bị lễ vật, rượu. Có nơi phụ nữ cũng đánh một số loại chiêng hay nhạc cụ riêng. Những quy định này thuộc về tập quán của từng cộng đồng; người ngoài muốn thử đánh thì hỏi trước, và nếu được mời thì đánh theo hướng dẫn, không tự ý cầm chiêng lên.
Khi đánh, mỗi người giữ một chiếc chiêng, thường treo qua vai bằng dây hoặc cầm tay, đánh bằng dùi bọc vải, bằng tay nắm hoặc bằng cách dùng lòng bàn tay chặn tiếng tuỳ bài. Đội chiêng đi thành hàng hoặc vòng tròn, di chuyển chậm quanh cây nêu, quanh ché rượu hay bếp lửa. Bước chân, nhịp thân người đi cùng nhịp chiêng, nên đánh chiêng cũng là một kiểu múa.
Người dẫn đầu thường là người đánh chiêng giữ nhịp, có kinh nghiệm lâu năm. Khi bài chiêng sai nhịp, người dẫn điều chỉnh bằng tai và bằng ánh mắt, không cần lời. Những đội chiêng đánh với nhau lâu năm có thể đánh liền nhiều bài, chuyển bài rất mượt mà người nghe không biết bắt đầu từ đâu.
Chỉnh chiêng: nghề ít người còn làm
Một chiếc chiêng mua về hay một chiếc chiêng lâu ngày không đánh thường bị lệch âm. Để bộ chiêng hoà được với nhau, phải có người chỉnh chiêng: dùng búa nhỏ gõ lên những vùng nhất định trên mặt chiêng, làm mặt chiêng căng hay chùng đi một chút, cho tới khi âm khớp với tai người chỉnh và khớp với cả bộ.
Nghề chỉnh chiêng đòi hỏi tai nghe rất nhạy và kinh nghiệm nhiều năm; khắp Tây Nguyên người làm được giỏi không nhiều, và phần lớn là người lớn tuổi. Có những bộ chiêng phải đợi người chỉnh từ nơi khác tới. Một số chương trình bảo tồn đã mở lớp truyền dạy chỉnh chiêng cho người trẻ, nhưng đây là nghề khó học nhanh.
Với người ngoài, biết tới nghề chỉnh chiêng giúp hiểu rằng một bộ chiêng không phải đồ mua về là đánh được. Nó là kết quả của nhiều đời chăm chút. Cũng vì vậy, việc bán chiêng ra khỏi bon, mua chiêng mới không qua chỉnh, hay pha trộn chiêng từ nhiều bộ khác nhau đều làm mất đi âm thanh riêng của bon.
Nghe cồng chiêng cho đúng: vài gợi ý cho người ngoài
Nghe cả bài, không nghe từng tiếng. Tai quen nhạc có giai điệu dễ thấy tiếng chiêng lộn xộn. Hãy đứng yên một lúc, để ý chiếc chiêng trầm nhất lặp lại thế nào, rồi các chiêng khác chen vào giữa ra sao; dần dần bạn nghe ra một vòng nhịp quay trở lại, đó là khung của bài chiêng.
Nghe trong không gian của nó. Chiêng đánh ngoài trời, dưới mái nhà sàn, quanh bếp lửa nghe khác hẳn chiêng trên sân khấu có loa. Nếu được mời dự lễ trong bon, đó là cơ hội nghe chiêng đúng nhất, dù ít người hơn và kém rực rỡ hơn.
Đừng chen vào vòng chiêng. Vòng đi của đội chiêng là không gian của lễ. Người chụp ảnh len vào giữa, người xem đứng chắn đường, đều làm phiền người đánh. Đứng ở vòng ngoài, chụp ảnh không đèn flash, hỏi trước khi quay phim cận mặt.
Nhận chén rượu khi được mời. Trong lễ, người đánh chiêng và khách thường được mời rượu cần theo lượt. Nhận một ngụm là phép lịch sự; không uống được rượu thì chạm môi rồi cảm ơn, không ai trách.
Đội chiêng thanh niên và chuyện giữ nghề
Ở nhiều bon trên Tây Nguyên, trong đó có vùng Đắk Glong cũ, số người già biết đánh đủ các bài chiêng lễ giảm dần. Người trẻ đi học, đi làm xa, ít có dịp ngồi nghe ông cha đánh chiêng suốt đêm. Vì vậy các lớp truyền dạy cồng chiêng do ngành văn hoá, trường học hay chính bon tổ chức trở nên quan trọng.
Cách học truyền thống là đứng cạnh người già, tay cầm chiêng, nghe và đánh theo, sai thì được chỉ, không có bản nhạc. Các lớp ngày nay vẫn theo cách ấy, có khi thêm ghi âm, quay video để người trẻ tập ở nhà. Một số trường có học sinh đồng bào đã lập đội chiêng thiếu nhi, tập vào cuối tuần.
Thách thức lớn hơn chuyện kỹ thuật là chuyện ý nghĩa: người trẻ đánh được bài chiêng nhưng chưa chắc hiểu bài ấy dùng trong lễ gì, vì sao phải đánh theo thứ tự ấy. Những người làm bảo tồn có tâm thường nhấn mạnh việc cho thanh niên dự lễ thật trong bon, nghe già làng kể, chứ không chỉ tập để đi thi.
Chiêng bị bán đi và việc giữ chiêng ở lại bon
Một trong những mất mát lớn của văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên trong mấy chục năm qua là chiêng bị bán ra khỏi bon. Lúc kinh tế khó khăn, có gia đình bán chiêng cổ cho người thu mua; chiêng đi về thành phố làm đồ trang trí, hoặc bị nấu lại. Một bộ chiêng thiếu vài chiếc thì không còn đánh được bài cũ.
Ở nhiều địa phương, chính quyền và ngành văn hoá đã vận động người dân giữ chiêng, có nơi hỗ trợ mua lại chiêng hoặc cấp chiêng cho bon thiếu. Người ngoài có thể góp phần bằng cách đơn giản nhất: không mua chiêng cổ của đồng bào, không khuyến khích ai bán, không coi chiêng là món hàng sưu tầm.
Nếu bạn muốn có một chiếc chiêng làm kỷ niệm, chiêng mới đúc bán ở các cơ sở thủ công là lựa chọn phù hợp. Để chiêng cũ ở lại bon là cách để tiếng chiêng ấy còn được nghe trong những dịp mà nó vốn thuộc về.
Bài chiêng được dựng lên thế nào
Một bài chiêng không có giai điệu chạy liền như bài hát. Nó được dựng từ nhiều lớp: chiếc chiêng trầm nhất thường giữ nhịp nền, gõ đều như nhịp tim của bài; các chiêng ở giữa đan vào những khoảng trống, tạo thành hình tiết tấu; các chiêng cao điểm xuyết những tiếng sáng. Khi mọi lớp chồng lên nhau đúng chỗ, tai người nghe nhận ra một vòng âm thanh lặp lại, biến đổi dần qua từng vòng.
Vì mỗi người chỉ giữ một âm, người đánh chiêng phải thuộc vị trí của mình trong vòng nhịp và nghe rất kỹ người bên cạnh. Một người lỡ nhịp có thể kéo cả bài lệch đi. Đó là lý do người già trong bon nói đánh chiêng là việc của cả cộng đồng: phải biết nhường, biết chờ, biết hoà vào người khác.
Các bài chiêng có tên gọi riêng trong tiếng M'Nông, tiếng Mạ, thường gắn với dịp lễ hoặc với hình ảnh quen thuộc trong đời sống như tiếng suối, bước chân đi rẫy, tiếng chim. Người ngoài không cần nhớ tên bài; điều nên biết là mỗi bài có chỗ dùng của nó, và người trong bon sẽ không đánh bài tang trong ngày cưới, hay bài mừng trong ngày tang.
Nếu bạn ghi âm chiêng để nghe lại, hãy ghi cả đoạn dài, đứng ở xa một chút để nghe được toàn bộ đội. Ghi âm sát một chiếc chiêng chỉ nghe được một tiếng gõ lặp đi lặp lại, mất đi cái hay của sự hoà nhịp.
Câu hỏi thường gặp
Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh năm nào?
Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại năm 2005, sau đó được đưa vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Không gian này trải trên các tỉnh Tây Nguyên, gồm cả vùng Đắk Nông cũ.
Khách du lịch có xem đánh chiêng ở Quảng Khê được không?
Không có lịch biểu diễn cố định cho khách. Cơ hội nghe chiêng là các lễ của bon, các ngày hội, hội diễn của xã. Nếu đi theo đoàn có liên hệ trước với bon, có thể được đội chiêng đón tiếp; khi đó hãy trả công và cảm ơn đúng cách.
Phụ nữ có được đánh chiêng không?
Tuỳ tập quán từng cộng đồng. Ở phần lớn bon người M'Nông, người Mạ, nam giới đánh chiêng trong lễ, phụ nữ múa và chuẩn bị lễ. Một số đội chiêng biểu diễn có nữ tham gia. Người ngoài nên theo cách làm của chính bon mình đến.
Mua chiêng ở đâu nếu muốn tập?
Chiêng mới được đúc ở một số làng nghề đúc đồng và bán qua các cơ sở nhạc cụ dân tộc. Chiêng mới cần được người có nghề chỉnh lại âm trước khi dùng cùng bộ. Đừng mua chiêng cổ của đồng bào vì đó là tài sản cộng đồng cần giữ lại bon.
Học đánh chiêng có khó không?
Đánh đúng một chiếc chiêng trong bài không khó về kỹ thuật, nhưng giữ đúng nhịp khi cả đội cùng đánh và di chuyển thì cần tập lâu. Người trong bon học từ nhỏ bằng cách nghe nhiều năm. Người ngoài muốn học nên tham gia một lớp có người già hướng dẫn.
Có được chụp ảnh khi bon đang làm lễ không?
Thường được, nhưng phải hỏi trước người tổ chức hoặc già làng. Có những phần lễ không muốn bị chụp, nhất là trong đám tang. Không dùng đèn flash, không đứng vào vòng chiêng, và hỏi riêng khi muốn chụp cận mặt một người.