Rượu cần ở Quảng Khê không chỉ là một thức uống mà là một nghi thức của ngày vui: ché rượu được mở trong lễ mừng lúa mới, cưới hỏi, mừng nhà, đón khách; người uống ngồi quanh ché, hút qua cần trúc theo lượt, mỗi lượt uống tới mức que đo rồi người kế tiếp mới vào. Chủ nhà châm thêm nước, mời người cao tuổi và khách trước.
Bài này không hướng dẫn ủ rượu cũng không bàn chuyện mua rượu cần làm quà. Nó dành cho người được mời vào nhà một gia đình người M'Nông, người Mạ, hay một bon trong ngày vui: hiểu ché rượu nghĩa là gì, uống thế nào cho đúng phép, từ chối thế nào cho khéo và giữ an toàn sau cuộc rượu trên đường đèo.
Ché rượu: vật quý trước khi là đồ đựng
Ché là những chiếc hũ gốm, sành có miệng nhỏ, thân phình, nhiều chiếc được đưa lên cao nguyên qua trao đổi từ rất lâu. Trong gia đình M'Nông, Mạ, ché là của cải tích luỹ, được dùng trong cưới hỏi, đền bù theo luật tục, chia cho con cháu. Có những ché cổ được truyền nhiều đời, có tên, có lai lịch riêng.
Vì vậy, khi chủ nhà mang ché ra mở, đó là cử chỉ trọng thị. Một ché rượu mở cho khách nói rằng khách được coi như người nhà. Ché càng quý, dịp càng lớn. Người ngoài không cần phân biệt ché quý ché thường, chỉ cần hiểu rằng mọi ché được mở đều mang ý mời.
Rượu trong ché được ủ từ gạo, gạo rẫy, bắp hay sắn trộn với men, đậy kín nhiều ngày tới nhiều tuần. Khi uống mới đổ nước vào ché và cắm cần. Mỗi gia đình có cách ủ, loại men riêng, nên rượu cần nhà này khác nhà kia; khen rượu của chủ nhà là lời khen được đón nhận nhất.
Ở Quảng Khê, nơi người M'Nông, người Mạ sống cạnh người Kinh và đồng bào phía Bắc, ché rượu cần cũng xuất hiện trong những dịp chung của thôn, của xã, như khánh thành nhà văn hoá hay ngày hội các dân tộc. Khi ấy ché được đặt ở giữa sân, người các cộng đồng cùng ngồi quanh. Với nhiều người Kinh mới lên, đó là lần đầu họ cầm cần trúc, và cũng là lần đầu họ hiểu vì sao người bản địa coi trọng việc ngồi cùng nhau đến thế.
Cần trúc và que đo: uống theo lượt
Cần là ống trúc, ống lau hay ống nhựa dài, cong, được thông lòng, cắm sâu xuống đáy ché. Một ché có thể cắm một hay nhiều cần. Người uống ngồi cạnh ché, ngậm đầu cần và hút. Rượu ở đáy ché ngấm qua lớp bã, lên theo cần, nhạt dần qua mỗi lần châm nước.
Để công bằng giữa các người uống, nhiều nơi dùng một que nhỏ gác ngang miệng ché, có một nhánh chĩa xuống mặt nước. Người uống hút cho tới khi mặt nước hạ xuống quá đầu nhánh que, rồi người rót châm nước cho đầy trở lại, và lượt chuyển sang người kế tiếp. Cách đo này có nhiều biến thể, có nơi đo bằng sừng, có nơi đo bằng một bát nước.
Người giữ ché, châm nước thường là người của chủ nhà, theo dõi lượt uống, mời người tiếp theo. Khách không tự ý rút cần, không tự châm nước, không uống chen lượt người khác. Nếu chưa rõ, cứ nhìn người bên cạnh làm thế nào rồi làm theo.
Một điều người mới thường lúng túng là tư thế. Ché thường đặt dưới sàn hoặc buộc vào cột, người uống ngồi xổm, ngồi xếp bằng hoặc ngồi trên ghế thấp cạnh ché. Giữ cần bằng tay, đừng để cần chạm đất, đừng rút cần lên khỏi ché khi đang uống dở vì bã rượu có thể làm tắc cần. Khi uống xong, đặt cần về đúng vị trí, hướng đầu cần về phía người tiếp theo nếu đó là cách bon ấy làm.
Thứ tự mời và cách nhận một lượt
Thứ tự uống trong một cuộc rượu cần phản ánh sự kính trọng. Trình tự chung thường gặp:
- Chủ nhà hoặc người chủ lễ uống trước một ngụm để mời, cho thấy rượu ngon, không có gì lạ.
- Già làng, người cao tuổi được mời tiếp theo.
- Khách quý được mời sau, thường kèm một lời chào hoặc một câu chúc của chủ nhà.
- Những người còn lại uống theo vòng, nam nữ tuỳ tập quán từng nơi.
- Khi tới lượt bạn: ngồi xuống ngay ngắn, hai tay đỡ cần, uống đủ mức đo nếu được, cảm ơn người rót, rồi nhường cần cho người kế tiếp.
Người được mời uống thường được chúc sức khoẻ, chúc làm ăn, có nơi người mời và người được mời còn nói với nhau vài câu đùa. Đáp lại một lời chúc ngắn là đủ.
Đừng ngạc nhiên nếu cuộc rượu kéo dài và lượt quay lại với bạn nhiều lần. Bạn không có nghĩa vụ uống đủ mọi lượt; sau một hai lượt, có thể xin phép ngồi nghe chiêng, trò chuyện mà không uống tiếp. Chủ nhà để ý tới việc khách có vui hay không hơn là khách uống bao nhiêu.
Không uống được thì từ chối thế nào
Nói rõ từ đầu. Nếu bạn không uống rượu vì sức khoẻ, vì phải lái xe, vì tôn giáo hay đơn giản là không quen, hãy nói với chủ nhà hoặc người dẫn bạn tới trước khi ngồi vào. Người trong bon hiểu, và sẽ có cách để bạn vẫn tham gia.
Chạm môi tượng trưng. Trong lượt đầu, nhận cần, đưa lên môi, nhấp rất ít rồi cảm ơn. Cách này được chấp nhận ở nhiều nơi và giữ được thể diện cho cả hai bên.
Nhờ người uống thay. Có nơi khách có thể nhờ một người đi cùng uống thay lượt mình. Hỏi người dẫn đường xem ở bon này có được không.
Không đổ rượu đi. Không lén nhổ hay đổ rượu, không chê vị, không nhăn mặt. Nếu thấy khó uống, cứ nói thật là chưa quen, chủ nhà thường cười và châm nước cho nhạt.
Rượu cần trong các dịp khác nhau
Trong lễ mừng lúa mới, rượu cần là phần không thể thiếu của lễ cúng và bữa cơm mới; nhiều ché được mở cùng lúc, cuộc rượu kéo dài theo tiếng chiêng. Trong đám cưới, ché rượu gắn với nghi thức giữa hai họ, có khi là một phần của lễ vật. Trong lễ mừng nhà mới, chủ nhà mở ché mời người đã góp công dựng nhà.
Trong đám tang và lễ bỏ mả, rượu cần cũng có mặt nhưng không khí khác hẳn; khách đến chia buồn nên uống chừng mực, giữ ý, theo sự sắp xếp của gia đình. Khi đón một vị khách quan trọng tới bon, như đoàn cán bộ, thầy thuốc, giáo viên mới, già làng có thể mở ché như lời chào.
Ngày thường, rượu cần ít được mở. Đây là điểm khác với hình ảnh “ngày nào cũng rượu cần” mà một số người ngoài hình dung; với nhiều gia đình, một ché rượu ngon là thứ để dành cho dịp có ý nghĩa.
Ở các ngày hội chung của xã, ché rượu cần thường được đặt thành hàng giữa sân, mỗi bon, mỗi thôn mang một vài ché tới góp. Khách quý được mời uống ở ché của từng bon như một lời chào của cộng đồng ấy. Gặp cảnh này, đừng cố uống ở mọi ché; nhận một lượt ở ché đầu tiên, cảm ơn, rồi đứng xem chiêng là đủ phép.
Rượu cần làm sẵn để bán và rượu cần trong nhà
Ngày nay ở nhiều nơi trên Tây Nguyên có rượu cần ủ sẵn đóng trong ché nhỏ, bình nhựa bán ở chợ, cửa hàng, khu du lịch. Đó là một cách để người ngoài nếm thử. Nhưng rượu cần trong nhà, ủ cho dịp lễ của chính gia đình, có ý nghĩa khác: không phải để bán mà để mời.
Nếu bạn muốn thử rượu cần mà không có dịp được mời, rượu bán sẵn là lựa chọn hợp lý; chọn nơi bán rõ nguồn gốc, đóng gói sạch. Đừng đề nghị mua lại ché rượu đang uống dở trong một buổi lễ, cũng đừng hỏi giá ché.
Một điều đáng nói là chuyện uống quá mức. Rượu cần nhẹ hơn rượu đế, uống bằng cần nên khó biết mình đã uống bao nhiêu, và cuộc rượu có thể kéo dài nhiều giờ. Nhiều chương trình ở địa phương đã vận động hạn chế uống rượu kéo dài nhiều ngày trong lễ. Chủ nhà mời nhiều là phép lịch sự; khách biết dừng cũng là phép lịch sự.
An toàn sau cuộc rượu trên đường đèo
Quảng Khê nằm trên quốc lộ 28, đoạn đường có nhiều dốc, khúc cua và xe tải chở nông sản. Đường vào nhiều bon là đường đất, đường bê tông hẹp, trơn trượt mùa mưa. Đi xe máy sau khi uống rượu cần, kể cả khi thấy mình tỉnh, là rủi ro thật cho bạn và người khác, và vi phạm pháp luật về nồng độ cồn khi lái xe.
Nếu biết trước sẽ dự cuộc rượu, hãy sắp xếp người không uống chở về, hoặc nghỉ lại nếu chủ nhà mời và bạn đã làm thủ tục lưu trú khi cần. Đi theo đoàn thì phân công một người không uống từ đầu. Nếu chủ nhà nài, câu “em phải lái xe về” thường được tôn trọng ở mọi bon.
Người lớn tuổi trong bon nhiều khi chính là người nhắc khách dừng. Lắng nghe lời nhắc ấy, cảm ơn chủ nhà, hẹn dịp khác, là cách ra về được quý nhất.
Lời chúc, câu hát và câu chuyện quanh ché
Cuộc rượu cần ít khi im lặng. Người già kể chuyện mùa rẫy năm xưa, chuyện đi rừng, chuyện họ hàng; người trẻ hỏi han, trêu nhau. Ở một số bon, người lớn tuổi còn hát đối đáp, hát kể bằng tiếng mẹ đẻ trong lúc uống, những câu hát mà người ngoài không hiểu lời nhưng nghe được không khí. Đây là phần quý nhất của một cuộc rượu, quý hơn cả vị rượu.
Khi được chúc, khách có thể đáp bằng tiếng phổ thông, ngắn, chân thành: cảm ơn chủ nhà, chúc gia đình mạnh khoẻ, mùa sau được mùa. Nếu biết một câu cảm ơn bằng tiếng M'Nông hay tiếng Mạ, nói ra lúc này sẽ được cả nhà cười vui. Không cần diễn văn, không cần hứa hẹn.
Có những câu chuyện quanh ché mang tính riêng tư của gia đình: chuyện tranh chấp đất, chuyện con cái đi xa, chuyện khó khăn. Người ngoài nghe thì giữ lại, không mang đi kể, không đăng lên mạng. Sự tin cậy mở ra trong cuộc rượu cần là thứ dễ mất nhất nếu khách không giữ ý.
Cuối cuộc rượu, chủ nhà thường tiễn khách ra tận đầu ngõ. Một cái bắt tay, một lời hẹn quay lại thăm, và giữ đúng lời hẹn ấy, là cách đáp lễ trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Rượu cần có nặng không?
Rượu cần thường nhẹ hơn rượu chưng cất như rượu đế, độ cồn tuỳ cách ủ, tuỳ ché và giảm dần qua mỗi lần châm nước. Nhưng vì uống bằng cần, uống lâu, khó ước lượng nên vẫn dễ say. Đừng lái xe sau khi uống.
Khách có phải uống hết một lượt không?
Không bắt buộc. Uống đủ mức đo là cách tôn trọng nếu bạn uống được. Không uống được thì nói trước với chủ nhà, chạm môi tượng trưng ở lượt đầu và cảm ơn. Người trong bon hiểu và không ép khách đã nói rõ.
Rượu cần ủ bằng gì?
Thường ủ từ gạo, gạo rẫy, bắp hoặc sắn, trộn với men làm từ lá, rễ, vỏ cây rừng và gạo theo bí quyết riêng của từng gia đình, rồi đậy kín trong ché nhiều ngày. Khi uống mới đổ nước vào. Mỗi nhà một vị khác nhau.
Phụ nữ có uống rượu cần không?
Có. Ở nhiều bon người M'Nông, người Mạ, phụ nữ cũng uống rượu cần trong lễ, có khi theo lượt riêng. Cách sắp xếp lượt uống giữa nam và nữ tuỳ tập quán từng nơi; khách cứ theo sự sắp xếp của chủ nhà.
Có nên mua ché cũ đang dùng để làm kỷ niệm không?
Không nên. Ché là tài sản của gia đình, nhiều chiếc có lai lịch, gắn với cưới hỏi và luật tục. Nếu muốn có ché làm kỷ niệm, mua ché mới làm ở các cơ sở gốm. Hỏi giá ché trong buổi lễ là cử chỉ kém lịch sự.
Uống rượu cần xong có lái xe được không?
Không nên và không được phép. Pháp luật cấm điều khiển phương tiện khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn. Đường quốc lộ 28 và đường vào bon nhiều dốc, khúc cua. Hãy sắp xếp người không uống chở về hoặc nghỉ lại.