Quanh Quảng Khê có những bon làng của đồng bào M'Nông, Mạ, sống xen với các xóm của đồng bào từ phía Bắc vào lập nghiệp và người Kinh từ nhiều vùng. Thăm một bon làng là được, nhưng đó là nơi người ta sống, không phải điểm tham quan: cách đúng là đi qua người giới thiệu hoặc gặp trưởng bon, già làng trước, xin phép khi vào nhà, khi chụp ảnh, và tôn trọng những ngày, những nơi mà cộng đồng không muốn người lạ đến.
Bài này không nêu tên bon làng cụ thể và không gán những phong tục riêng cho một nơi cụ thể khi chưa chắc, vì mỗi bon có cách làm khác nhau và đời sống đã thay đổi nhiều. Thay vào đó, bài đưa ra cách tiếp cận, những phép lịch sự cơ bản, chuyện chụp ảnh, mua đồ thủ công, tham dự lễ hội, và những định kiến nên bỏ lại ở nhà.
Bon làng hôm nay trông như thế nào
Người hình dung bon làng Tây Nguyên qua sách ảnh cũ thường bất ngờ khi đến nơi. Phần nhiều nhà ở đã là nhà gạch, nhà xây mái tôn; nhà sàn gỗ truyền thống còn nhưng ít hơn. Người trong bon trồng cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái như mọi nông hộ khác trong vùng, đi xe máy, dùng điện thoại, con cái đi học ở trường xã. Đời sống hiện đại không làm mất văn hoá, nhưng văn hoá không nằm ở chỗ dễ thấy như mái nhà.
Văn hoá hiện diện trong tiếng nói, trong cách chia việc theo họ hàng, trong những bữa ăn có món nấu ống tre hay rau rừng, trong tiếng cồng chiêng ở các dịp lễ của cộng đồng, trong những tấm thổ cẩm còn được dệt ở một số nhà. Muốn thấy những điều này, bạn cần thời gian và sự tin cậy, không thể ghé mười lăm phút rồi đi.
Vùng Đắk Glong cũ còn có nhiều gia đình đồng bào các dân tộc từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp trong mấy chục năm qua, mang theo nếp nhà, cách ăn mặc, lễ Tết riêng. Một xã như Quảng Khê vì thế là nơi nhiều nền văn hoá sống cạnh nhau. Đừng mặc định mọi người không phải người Kinh là "người bản địa"; hỏi một cách lịch sự, hầu hết mọi người sẵn lòng nói mình từ đâu đến.
Ngôn ngữ cũng là chuyện nên để ý. Người lớn tuổi trong bon có khi nói tiếng Việt chưa thạo, trong khi lớp trẻ nói thạo cả hai thứ tiếng. Học vài câu chào hỏi đơn giản bằng tiếng của chủ nhà, nhờ người dẫn dạy trước, luôn khiến cuộc gặp ấm hơn. Nói chậm, rõ, tránh dùng tiếng lóng thành phố, và đừng cười khi ai đó phát âm khác mình.
Tiếp cận một bon làng: thứ tự nên làm
Không có quy trình chính thức cho khách thăm bon làng, nhưng thứ tự dưới đây giúp bạn được đón như khách chứ không phải bị nhìn như người lạ đi lạc:
- Tìm người giới thiệu: người quen sống trong vùng, giáo viên, cán bộ xã, chủ nhà nghỉ có quan hệ với bon.
- Nhờ người giới thiệu hỏi trước trưởng bon hoặc già làng xem có tiện cho khách đến không, đến lúc nào.
- Khi đến, chào trưởng bon hoặc người lớn tuổi trước; nói rõ mình là ai, đến để làm gì, ở bao lâu.
- Hỏi những nơi được đi, nhà được vào, điều gì nên tránh trong thời gian đó.
- Đi cùng người dẫn trong lần đầu; không tự đi lẻ vào nhà, vào rẫy, vào khu rừng của bon.
- Khi về, chào và cảm ơn người đã đón; nếu hứa gửi ảnh, hãy gửi thật.
Đi đông người, ồn ào, xe hơi đỗ chắn lối là cách nhanh nhất để làm phiền một cộng đồng. Nhóm nhỏ, đi bộ vào bon, nói khẽ và chú ý lắng nghe luôn được đón tiếp tốt hơn.
Những phép lịch sự cơ bản
Không tự vào nhà. Dù cửa mở, đừng bước vào khi chưa được mời. Khi được mời, hỏi có cần cởi giày dép không, ngồi chỗ nào. Có những chỗ trong nhà dành cho chủ nhà hay người lớn tuổi.
Không động vào đồ vật khi chưa hỏi. Ché, cồng chiêng, đồ dùng trong nhà có thể là vật quý của gia đình hay dòng họ, gắn với nghi lễ. Ngắm bằng mắt, muốn chạm thì hỏi.
Nghe khi được mời ăn uống. Nếu được mời một ly rượu cần, một miếng ăn, hãy nhận một chút để tỏ lòng cảm ơn. Không uống được rượu thì nói khéo; không ép người khác uống.
Ăn mặc kín đáo. Quần áo gọn gàng, không quá hở, nhất là khi vào nhà hay đến dịp lễ.
Không phát quà, phát tiền cho trẻ em. Hành động có vẻ tử tế này tạo thói quen xin quà và làm khó cho bố mẹ các em. Muốn giúp, hỏi trưởng bon hay nhà trường xem cộng đồng cần gì.
Không hỏi những câu soi mói. Hỏi thu nhập, đất đai, hôn nhân, chuyện nghèo giàu với người vừa gặp là thiếu lịch sự ở bất cứ đâu.
Chụp ảnh: xin phép, và chấp nhận câu trả lời
Hình ảnh người đồng bào trong trang phục truyền thống, người già hút tẩu, trẻ em chân đất là loại ảnh nhiều người muốn chụp nhất, và cũng là loại ảnh hay gây tổn thương nhất. Chụp người mà không xin phép, rồi đăng lên mạng với chú thích kiểu "nghèo khó", "hoang sơ" là cách vô tình biến người ta thành phong cảnh.
Luôn hỏi trước khi chụp, bằng lời hoặc cử chỉ rõ ràng. Nếu người ta lắc đầu, cất máy. Không dí sát ống kính vào mặt trẻ em, không chụp người đang ăn, đang tắm, đang làm việc riêng. Ở các dịp lễ, hỏi trưởng bon có được chụp hay quay không, phần nào được và phần nào không; có những nghi thức cộng đồng không muốn bị quay lại.
Khi đăng ảnh, viết chú thích tôn trọng và đúng: tên dân tộc đúng, địa danh đúng nếu người ta đồng ý, không gán những câu chuyện bạn không chắc. Nếu đã hứa gửi ảnh cho người được chụp, hãy gửi; đó là món quà rất được quý ở những nơi ít người có ảnh đẹp của chính mình.
Lễ hội, cồng chiêng và mua đồ thủ công
Cồng chiêng ở Tây Nguyên không phải nhạc cụ biểu diễn theo yêu cầu. Với nhiều cộng đồng, bộ cồng chiêng là tài sản quý, được đánh trong những dịp nhất định, theo những bài nhất định. Xin một buổi "đánh cho khách xem" như xin một tiết mục văn nghệ là đặt người ta vào thế khó.
Lễ của cộng đồng đồng bào thường gắn với mùa vụ, với những sự kiện của dòng họ và của bon. Thời gian, cách tổ chức, ai được tham dự là chuyện của cộng đồng, không cố định theo lịch du lịch. Nếu được mời dự, hãy đến đúng giờ, đứng hay ngồi ở chỗ được chỉ, theo dõi trước khi tham gia, và không chen vào giữa vòng xoang hay chỗ đặt lễ vật khi chưa được mời.
Một số dịp lễ hội văn hoá do chính quyền địa phương tổ chức có phần trình diễn cồng chiêng, dệt thổ cẩm, ẩm thực, mở cho mọi người tham dự. Đây là cơ hội tốt cho khách; theo dõi thông tin của xã hay tỉnh để biết thời gian.
Với đồ thủ công như thổ cẩm, gùi, đồ đan, nếu có người bán, mua trực tiếp từ người làm là cách ủng hộ có ý nghĩa nhất. Hỏi ai làm, làm mất bao lâu, dùng sợi gì. Đừng mặc cả kiểu chợ du lịch: một tấm vải dệt tay có thể mất nhiều ngày công. Nếu thấy đắt so với túi tiền, cảm ơn và thôi, không chê bai.
Những lúc và những nơi người lạ nên tránh
Mỗi cộng đồng có những thời điểm, những không gian mà họ muốn giữ cho riêng mình. Không phải lúc nào cũng có biển báo; hỏi người dẫn và để ý là cách duy nhất:
- Khi trong bon có tang lễ, có người ốm nặng: không đến thăm như khách du lịch, trừ khi được gia đình mời.
- Khi cộng đồng có những ngày kiêng, đóng cửa bon hay đặt dấu hiệu ở lối vào: dừng lại, hỏi người dẫn, quay về nếu được khuyên như vậy.
- Những khu rừng, bến nước, khu đất mà cộng đồng gìn giữ theo phong tục: không tự ý vào, không chặt cây, không tắm, không xả rác.
- Nghĩa địa của bon: không vào chụp ảnh, không đụng vào vật dụng đặt trên mộ.
- Nhà đang có lễ riêng của gia đình, dòng họ: đứng ngoài, chờ được mời.
- Rẫy đang gieo trồng hoặc thu hoạch: không tự vào, không đi tắt qua.
Những điều này có thể khác nhau giữa các bon và thay đổi theo thời gian; không có danh sách nào đúng cho mọi nơi. Nguyên tắc chung là: khi không chắc, hỏi; khi được khuyên tránh, nghe theo mà không cần giải thích.
Những định kiến nên bỏ lại ở nhà
Nhiều câu nói, hình dung quen thuộc về đồng bào thiểu số vừa sai vừa làm tổn thương. Vài điều cần nhớ:
- Đồng bào không phải "người rừng" hay "người lạc hậu"; họ là cư dân lâu đời của vùng đất này, có tri thức riêng về rừng, đất, nước.
- Văn hoá không đứng yên. Một người trẻ mặc áo phông, dùng điện thoại vẫn là người M'Nông, người Mạ như ông bà mình.
- Không phải ai cũng biết hát, biết đánh cồng chiêng, hay sẵn sàng biểu diễn cho khách xem.
- Không gán mọi khó khăn kinh tế cho "tập quán"; đất đai, giá nông sản, cơ hội học hành mới là chuyện chung của cả vùng.
- Đừng hỏi "có còn ăn thịt rừng, săn bắn không" như một câu đùa. Rừng hiện được bảo vệ theo luật, và câu hỏi ấy gắn với định kiến cũ.
Đi với một tâm thế học hỏi, hỏi nhiều hơn nói, nghe nhiều hơn chụp, chuyến thăm sẽ cho bạn nhiều điều hơn mọi bài giới thiệu. Và người trong bon cũng sẽ nhớ đến bạn như một người khách tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Khách có được tự vào bon làng không?
Đường trong bon thường là đường công cộng, nhưng tự đi vào nhà, vào rẫy hay chụp ảnh người dân khi chưa được phép là thiếu lịch sự. Nên đi qua người giới thiệu và chào trưởng bon hoặc người lớn tuổi trước khi đi thăm.
Quanh Quảng Khê có những dân tộc nào?
Vùng Đắk Glong cũ có đồng bào M'Nông, Mạ sinh sống lâu đời, cùng với đồng bào các dân tộc từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp và người Kinh từ nhiều nơi. Tỷ lệ cụ thể từng thôn khác nhau; hỏi người địa phương sẽ rõ hơn.
Có thể xem cồng chiêng ở đâu?
Cồng chiêng thường được đánh trong các dịp lễ của cộng đồng và các lễ hội văn hoá địa phương. Không nên yêu cầu biểu diễn riêng cho mình. Theo dõi thông tin lễ hội của xã, tỉnh, hoặc nhờ người quen trong vùng báo khi có dịp.
Mua thổ cẩm ở đâu cho đúng?
Mua trực tiếp từ người dệt hoặc từ các tổ hợp tác, hợp tác xã của đồng bào nếu có là cách tốt nhất. Hỏi ai làm, sợi gì, mất bao lâu. Hàng bán ở chợ du lịch có thể là hàng dệt máy, không phải đồ của vùng.
Có nên mang quà cho trẻ em trong bon không?
Không nên phát quà, phát tiền trực tiếp cho trẻ em vì dễ tạo thói quen xin quà. Nếu muốn giúp, hãy hỏi trưởng bon hoặc nhà trường xem cộng đồng đang cần gì và đóng góp qua họ.