Mùa hái cà phê vối ở Quảng Khê thường rơi vào khoảng cuối mùa mưa, quanh những tháng cuối năm dương lịch; đây là lúc cả xã đông người nhất, sân phơi trải quả đỏ khắp nơi và nhà vườn cần thêm tay hái. Với khách, theo nhà vườn một ngày là cách hiểu cây cà phê sát nhất: từ cành xuống bạt, từ bạt ra sân, từ sân vào bao.
Nhưng mùa hái là mùa làm ra tiền của cả năm, không phải hoạt động du lịch. Người lạ vào vườn lúc này có thể giúp được, cũng có thể làm vướng tay hoặc làm hỏng hàng. Bài này giúp bạn chuẩn bị để trở thành người giúp được: mặc gì, hái thế nào, phơi ra sao, và cư xử với gia đình nhà vườn như thế nào cho đúng mực.
Mùa hái ở Quảng Khê trông như thế nào
Khi quả cà phê bắt đầu chín đỏ, nhịp sống cả vùng thay đổi. Sáng sớm, xe máy, xe công nông chở người và bạt vào vườn; trưa, người ta ăn cơm ngay trong vườn; chiều muộn, bao quả được chở ra sân phơi hoặc bán thẳng cho người thu mua. Chợ đông hơn, quán ăn đông hơn, xe tải ra vào nhiều hơn trên quốc lộ 28.
Nhiều gia đình thuê thêm người hái, có khi là bà con trong xóm, có khi là người từ nơi khác đến theo mùa. Đồng bào ở các bon làng quanh vùng cũng đi hái thuê. Cả xóm có thể làm theo kiểu đổi công: hôm nay hái vườn nhà này, mai sang vườn nhà kia.
Sau mùa cà phê là mùa tiêu, thường vào khoảng đầu năm sau. Hạt tiêu được hái cả chùm, tuốt, phơi trên bạt cho khô đen lại. Nếu đến trễ mùa cà phê, bạn vẫn có thể thấy cảnh phơi tiêu, với mùi hăng nồng rất riêng trên các sân nhà.
Hái đúng cách: những điều nhà vườn quan tâm nhất
Hái chín, không hái xanh. Quả chín đỏ hoặc đỏ sẫm cho hạt chất lượng tốt hơn. Nhiều nơi vẫn hái tuốt cả cành cho nhanh, nhưng xu hướng hái chọn quả chín đang tăng vì người mua trả giá khác nhau theo chất lượng. Hỏi chủ vườn vườn mình hái kiểu nào trước khi bắt đầu.
Không bẻ gãy cành. Cành mang quả năm nay cũng là nơi ra nụ năm sau. Kéo cành quá mạnh, giật cả chùm làm tróc vỏ cành, gãy đốt là ảnh hưởng mùa sau. Một tay giữ cành, một tay tuốt nhẹ.
Quả rơi phải nhặt. Bạt được trải dưới gốc để hứng quả. Quả rơi ra ngoài bạt cần nhặt lại; nhiều người lạ bỏ qua bước này mà không biết mỗi nắm quả là tiền.
Không lẫn tạp chất. Lá, cành khô, đất đá lẫn vào bao làm giảm chất lượng và phải nhặt lại. Hái xong một cây, nhặt sơ lá trên bạt trước khi gom.
Làm theo nhịp của nhà vườn. Người hái quen tay hái rất nhanh. Bạn không cần đua theo; quan trọng là hái sạch cây mình được giao và không bỏ sót quả chín.
Mặc gì và mang gì cho một ngày trong vườn
Vườn cà phê mùa hái vừa ẩm vừa có bụi, cành cà phê nhiều lá ráp và nhựa. Chuẩn bị đúng giúp bạn không phải bỏ dở giữa buổi:
- Áo dài tay, quần dài, vải dày vừa phải; cành cà phê cào xước tay và nhựa quả dính vào quần áo khó giặt.
- Găng tay mỏng, mũ, khăn che cổ; buổi sáng ướt sương, buổi trưa nắng.
- Giày hoặc ủng đế bám; đất đỏ dưới gốc cà phê trơn khi còn ẩm.
- Nước uống đủ cho cả buổi; người hái mất nước nhanh mà không nhận ra.
- Thuốc chống côn trùng; dưới tán cà phê có muỗi, kiến, có khi có ong làm tổ.
- Một bộ đồ để thay sau buổi hái; đất đỏ và nhựa quả bám lâu.
- Đừng đeo trang sức, đồng hồ đắt tiền hay mang túi xách lỉnh kỉnh vào vườn.
Người có vấn đề về lưng, gối nên nói trước với chủ vườn để được giao việc nhẹ hơn như nhặt lá trên bạt, đảo quả ở sân phơi. Hái cà phê nghe nhẹ nhàng nhưng phải giơ tay, cúi người liên tục cả buổi, người không quen sẽ mỏi nhừ vai gáy vào cuối ngày.
Từ cây đến bao: quả cà phê đi qua những bước nào
Không phải vườn nào cũng làm đủ các bước; nhiều nhà bán quả tươi ngay, nhiều nhà phơi khô rồi xay. Dưới đây là đường đi thường gặp của quả cà phê ở các nông hộ vùng này:
- Hái quả trên cây xuống bạt trải dưới gốc.
- Gom quả, nhặt lá, cành, đổ vào bao, chở ra khỏi vườn.
- Bán quả tươi cho người thu mua, hoặc chở về sân để phơi.
- Phơi quả trên sân xi măng, bạt hoặc giàn, đảo nhiều lần trong ngày để khô đều; che lại khi trời mưa.
- Khi quả khô (nhà vườn nhận biết bằng tiếng lắc, độ cứng), đem xay để tách vỏ lấy nhân.
- Đóng bao nhân, cất ở chỗ khô thoáng, chờ bán hoặc ký gửi tuỳ quyết định của gia đình.
Mỗi bước có những quyết định khó mà khách ít khi thấy: bán ngay hay giữ lại chờ giá, phơi tiếp hay bán quả tươi khi trời sắp mưa dài. Hỏi chủ vườn những chuyện này, nếu họ sẵn lòng kể, bạn sẽ hiểu vì sao người trồng cà phê vừa giàu kinh nghiệm vừa luôn phải đánh cược với thời tiết và thị trường.
Một ngày ở sân phơi
Sân phơi là nơi dễ tham gia hơn cả với người chưa quen việc. Công việc chính là đảo: dùng cào gỗ cào quả thành luống rồi trải ra lại, để mặt dưới lên trên, cho nắng và gió làm khô đều. Việc này lặp đi lặp lại nhiều lần trong ngày, buổi trưa nắng gắt rất mệt.
Mỗi chiều, nếu trời có vẻ mưa, cả nhà phải gom quả vào đống và trùm bạt. Ở cao nguyên mùa này mưa vẫn có thể đến bất ngờ; một trận mưa vào đống cà phê đang phơi dở làm quả bị ẩm, mất màu, tốn thêm nhiều ngày phơi. Nếu bạn thấy cả nhà bỗng chạy ra sân khi trời tối sầm, hãy nhanh tay giúp gom bạt; đó là lúc họ cần thêm người nhất.
Trên sân phơi, đi chân vào lối trống, không giẫm lên luống quả. Không đỗ xe máy trên sân, không để trẻ con chạy nhảy hay ném quả nghịch. Quả cà phê phơi khô là tiền của cả năm, không phải đồ chơi.
Cư xử với gia đình nhà vườn
Hãy coi mình là khách được nhận vào giúp một tay, không phải người mua trải nghiệm. Nếu không có thỏa thuận gì, đừng đòi hỏi hướng dẫn chi tiết, chỗ nghỉ riêng hay bữa ăn đặc biệt. Ăn cùng người hái nếu được mời, cơm vườn đơn giản nhưng là phần đáng nhớ của cả ngày.
Đến đúng giờ đã hẹn, đi về khi chủ vườn chuyển sang việc riêng. Nếu muốn trả công hay gửi tiền cảm ơn, hỏi khéo người đã giới thiệu bạn, vì mỗi gia đình nhìn chuyện này khác nhau. Một món quà nhỏ cho trẻ con trong nhà, hay mua cà phê nhà làm mang về, thường được đón nhận tự nhiên hơn đưa tiền mặt.
Về chuyện chụp ảnh, xin phép trước, đặc biệt với người hái thuê. Họ đang đi làm, có thể không muốn hình ảnh mình xuất hiện trên mạng. Ảnh tay người hái, chùm quả, bạt cà phê đỏ cũng kể được đủ câu chuyện mùa hái mà không cần thấy mặt ai.
Tìm một nhà vườn sẵn lòng nhận bạn
Không có danh sách nhà vườn nhận khách hái cà phê ở Quảng Khê, và phần lớn gia đình chưa bao giờ nghĩ việc hái của mình là thứ người khác muốn trải nghiệm. Đường vào dễ nhất là qua người quen: bạn bè quê ở vùng Đắk Glong cũ, đồng nghiệp có họ hàng trồng cà phê, chủ nhà nghỉ bạn ở. Một lời giới thiệu làm mọi việc nhẹ nhàng hơn nhiều.
Nếu không có ai giới thiệu, có thể hỏi trực tiếp, nhưng hãy chọn đúng lúc. Buổi sáng sớm khi cả nhà đang vội vào vườn, hay buổi chiều khi mọi người đang chạy đua với cơn mưa ở sân phơi là lúc tệ nhất để hỏi chuyện. Giờ nghỉ trưa trong vườn, hoặc buổi tối ở quán cà phê trong thôn, người ta có thời gian nghe bạn nói hơn.
Nói rõ mình là ai, muốn làm gì, ở lại bao lâu, và nhấn mạnh là không muốn làm phiền. Nếu họ từ chối, cảm ơn và đi tiếp. Mùa hái là mùa nhiều áp lực; một lời từ chối không phải là thiếu hiếu khách.
Đi mùa hái cùng trẻ em
Với trẻ lớn lên ở thành phố, một buổi trong vườn cà phê mùa hái là bài học về nguồn gốc thức ăn mà sách khó dạy được. Nhưng vườn không phải sân chơi, cần chuẩn bị riêng:
- Giao cho trẻ việc vừa sức: nhặt quả rơi trên bạt, nhặt lá ra khỏi đống quả, đảo quả ở sân phơi dưới sự trông chừng.
- Không cho trẻ trèo cây, kéo cành, hay chạy giữa các hàng cà phê khi người lớn đang hái.
- Cẩn thận với máy móc: máy xay, máy sàng, xe công nông ở sân phơi đều nguy hiểm với trẻ.
- Cho trẻ mặc dài tay, đội mũ, uống nước thường xuyên; trẻ mất nước và say nắng nhanh hơn người lớn.
- Đừng để trẻ cho quả cà phê tươi vào miệng nhai thử; vỏ quả có vị ngọt nhẹ nhưng có thể đã dính bụi đất, thuốc bảo vệ thực vật.
- Chỉ ở lại khoảng một buổi; trẻ mệt rất nhanh trong vườn và người lớn cũng khó vừa trông con vừa giúp việc.
Về nhà, pha cho trẻ một ly cà phê sữa thật loãng hay để trẻ ngửi mùi hạt rang, kể lại hành trình từ chùm quả đỏ đến hạt nâu. Nhiều đứa trẻ nhớ mãi buổi sáng ấy hơn cả một chuyến đi công viên.
Câu hỏi thường gặp
Mùa hái cà phê ở Quảng Khê là tháng mấy?
Cà phê vối ở vùng này thường được hái vào khoảng cuối mùa mưa, quanh những tháng cuối năm dương lịch. Thời điểm cụ thể thay đổi theo năm, theo độ cao và theo từng vườn, nên nên hỏi người quen ở địa phương trước chuyến đi.
Khách du lịch có được vào hái cà phê không?
Không có quy định chung vì vườn là đất sản xuất của nông hộ. Nhiều chủ vườn sẵn lòng cho người lạ phụ một buổi nếu được giới thiệu và cư xử đúng mực. Cách tốt nhất là đi qua người quen hoặc hỏi lịch sự ngay tại vườn.
Hái cà phê có khó không?
Thao tác không khó nhưng mỏi vì phải giơ tay, cúi người cả buổi. Khó nhất là hái chọn quả chín mà không làm gãy cành và không bỏ sót quả rơi. Người mới nên làm chậm, hỏi chủ vườn khi không chắc quả nào được hái.
Đến sau mùa cà phê thì có gì để xem?
Sau cà phê thường là mùa thu hoạch hồ tiêu, khoảng đầu năm sau, rồi đến mùa hoa cà phê giữa mùa khô. Mỗi mùa có cảnh và công việc riêng, nên đến lúc nào cũng có điều để thấy nếu bạn hỏi đúng người.
Có thể mua cà phê ngay tại vườn không?
Một số gia đình tự rang xay một phần cà phê nhà trồng để bán lẻ hoặc biếu, nhiều nhà khác chỉ bán quả hay nhân cho người thu mua. Hỏi chủ vườn có cà phê rang sẵn không; nếu có, hỏi rõ cách rang và cách bảo quản.