Cà phê từ vườn ở Quảng Khê thường đi qua ba đến bốn tầng: hộ trồng bán cho đại lý ở thôn hoặc trung tâm xã, đại lý gom hàng bán cho doanh nghiệp bán buôn hoặc thẳng cho doanh nghiệp xuất khẩu, rồi từ đó ra cảng hoặc vào nhà máy rang xay. Mỗi tầng ăn chênh lệch giá nhỏ trên khối lượng lớn, và gánh một phần rủi ro biến động giá. Ở giữa chuỗi có ba thứ quyết định công bằng hay không: cân, độ ẩm và cách chốt giá.
Bài này nhìn chuỗi thu mua từ phía doanh nghiệp và đại lý: họ làm gì, kiếm tiền ở đâu, gánh rủi ro gì; đồng thời chỉ ra những điểm người bán nên hiểu để giao dịch sòng phẳng. Bài không nói giá cà phê và không dự báo thị trường. Chuyện trồng, hái, phơi ở vườn thuộc danh mục cà phê và nông sản của trang.
Các tầng trong chuỗi và vai trò của từng tầng
Tầng gần vườn nhất là đại lý nhỏ ở thôn, thường là một hộ kinh doanh có sân phơi, kho nhỏ, cân bàn và quen biết hầu hết các hộ trồng xung quanh. Đại lý nhỏ mua cả cà phê tươi, cà phê quả khô và cà phê nhân, ứng tiền trước cho hộ thân quen, bán chịu phân bón. Lợi thế của họ là sự tiện và lòng tin; hạn chế là vốn nhỏ, phụ thuộc vào đại lý lớn phía trên.
Tầng thứ hai là đại lý lớn hoặc doanh nghiệp bán buôn ở trung tâm xã và các xã lân cận. Họ có kho lớn, máy xát, máy sấy, xe tải, gom hàng từ nhiều đại lý nhỏ, phân loại, làm sạch rồi bán theo lô cho doanh nghiệp xuất khẩu hoặc nhà rang xay. Nhiều đơn vị ở tầng này là doanh nghiệp có đăng ký, vì khách hàng phía trên cần hoá đơn và hợp đồng.
Tầng trên cùng là doanh nghiệp xuất khẩu và nhà máy chế biến, thường đặt kho, nhà máy ở các trung tâm lớn của Tây Nguyên hoặc gần cảng ở phía Nam. Có doanh nghiệp đặt điểm thu mua trực tiếp ở vùng trồng, đặc biệt với cà phê có chứng nhận bền vững, để rút ngắn chuỗi và kiểm soát nguồn gốc.
Ba điểm nhạy cảm khi mua bán: cân, độ ẩm, tạp chất
Cân. Cân bàn, cân điện tử của đại lý phải được kiểm định theo quy định về đo lường. Người bán có quyền đề nghị xem tem kiểm định, cân thử bằng vật đã biết khối lượng, hoặc cân lại một bao bất kỳ. Đại lý làm ăn đàng hoàng không ngại việc này, vì một lần cân sai đồn ra cả thôn là mất khách cả mùa.
Độ ẩm. Giá cà phê nhân tính theo một độ ẩm chuẩn thoả thuận; cà phê ẩm hơn bị trừ khối lượng theo tỷ lệ. Máy đo độ ẩm cầm tay cho kết quả khác nhau tuỳ máy, tuỳ cách lấy mẫu. Nên thống nhất cách lấy mẫu (lấy từ nhiều bao, trộn đều), cách đo, và quy tắc trừ trước khi đổ hàng. Hộ bán thường xuyên có thể tự mua một máy đo để đối chiếu.
Tạp chất, hạt đen vỡ. Tỷ lệ hạt đen, hạt vỡ, tạp chất làm giảm giá hoặc bị trừ khối lượng. Thoả thuận rõ tiêu chuẩn và cách đánh giá, lấy mẫu lưu có chữ ký hai bên khi lô hàng lớn.
Ký gửi và chốt giá sau: dịch vụ tiện nhưng có rủi ro
Ký gửi là khi người trồng đưa cà phê vào kho đại lý hoặc doanh nghiệp nhưng chưa bán, chờ giá lên mới chốt. Đại lý giữ hàng, có khi ứng trước một phần tiền. Về phía đại lý, hàng ký gửi giúp họ có hàng để bán ngay cho khách phía trên, dùng vốn của người ký gửi để quay vòng. Về phía người trồng, họ không phải giữ hàng ở nhà, chờ được giá.
Rủi ro nằm ở chỗ: khi đại lý đã bán hàng ký gửi đi mà giá lên mạnh, nhiều người cùng đến chốt một lúc, đại lý có thể không đủ tiền trả. Tây Nguyên đã từng chứng kiến những vụ đại lý vỡ nợ, ôm tiền bỏ trốn khi giá biến động, người ký gửi mất trắng. Hàng ký gửi không phải là tài sản được bảo đảm như tiền gửi ngân hàng.
Nếu ký gửi, giữ phiếu nhập kho ghi rõ khối lượng, chất lượng, ngày gửi, chữ ký của người có thẩm quyền; tìm hiểu đơn vị nhận ký gửi là doanh nghiệp hay hộ kinh doanh, có kho thật, có lịch sử làm ăn lâu năm không; không dồn toàn bộ sản lượng vào một nơi. Doanh nghiệp làm dịch vụ ký gửi chuyên nghiệp nên có hợp đồng rõ ràng về phí lưu kho, thời hạn và cách chốt giá.
Đại lý và doanh nghiệp thu mua kiếm tiền ở đâu, rủi ro gì
Thu nhập của đơn vị thu mua đến từ chênh lệch giữa giá mua và giá bán, cộng phần giá trị tạo thêm từ làm sạch, phân loại, sấy. Chênh lệch trên mỗi đơn vị khối lượng thường mỏng, nên lợi nhuận phụ thuộc vào khối lượng quay vòng và khả năng quản lý vốn. Đơn vị nào giữ hàng không phòng vệ khi giá biến động mạnh có thể lỗ nặng trong vài ngày.
Các rủi ro chính: giá biến động theo thị trường thế giới; mua phải hàng ẩm, hàng kém chất lượng; nợ khó đòi từ phần ứng tiền, bán chịu phân bón cho hộ trồng; thiếu vốn lưu động đầu mùa; mất mát, cháy kho. Doanh nghiệp lớn hơn dùng hợp đồng giao sau với khách hàng phía trên, mua bảo hiểm kho, quản lý công nợ chặt hơn.
Gần đây, yêu cầu truy xuất nguồn gốc từ khách hàng quốc tế, đặc biệt quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu, đặt thêm việc cho đơn vị thu mua: phải biết hàng từ vườn nào, vườn đó có nằm trên đất mới phá rừng sau năm 2020 không. Ở vùng có lịch sử đất rừng phức tạp như Đắk Glong cũ, đây là thách thức thật sự và cũng là lợi thế cho đơn vị nào làm bài bản trước.
Người bán nên làm gì để giao dịch sòng phẳng
Từ góc nhìn của người trồng bán hàng cho đại lý, doanh nghiệp, vài việc đơn giản giúp tránh thiệt:
- Hỏi giá ở hai, ba nơi trong cùng ngày, theo cùng một tiêu chuẩn độ ẩm và chất lượng, để biết mặt bằng chung.
- Có mặt khi cân, xem số trên cân, ghi lại số bao, khối lượng từng lần cân.
- Thống nhất cách đo độ ẩm và cách trừ trước khi đổ hàng; giữ một mẫu nhỏ nếu lô lớn.
- Nhận phiếu cân, phiếu mua hàng hoặc phiếu nhập kho có ghi rõ thông tin, chữ ký.
- Ưu tiên nhận tiền chuyển khoản với lô lớn để có chứng từ.
- Với hàng ký gửi, chia nhỏ ra nhiều nơi, theo dõi tình hình đơn vị nhận ký gửi.
Những việc này không phải để nghi ngờ đại lý quen, mà để cả hai bên có căn cứ khi có nhầm lẫn. Quan hệ mua bán lâu dài bền nhất khi mọi thứ đều có giấy.
Sơ chế và phơi sấy ở đơn vị thu mua: chỗ tạo thêm giá trị
Giữa lúc cà phê rời vườn và lúc lên xe ra cảng, phần lớn công việc tạo thêm giá trị diễn ra ở kho của đơn vị thu mua. Cà phê quả khô được xát vỏ thành nhân; nhân được sàng phân cỡ hạt, tách hạt đen, hạt vỡ, tạp chất; sấy hoặc phơi lại cho đạt độ ẩm chuẩn; đóng bao theo yêu cầu của người mua. Đơn vị có máy sấy chủ động hơn trong những năm mưa kéo dài vào mùa thu hoạch, khi sân phơi của hộ trồng không đủ nắng và cà phê dễ mốc.
Ở chiều cao hơn, một số đơn vị ở các vùng trồng Tây Nguyên đã làm sơ chế ướt hoặc chế biến mật ong, phơi trên giàn cao, để làm cà phê chất lượng cao bán theo lô riêng. Cách làm này đòi hỏi mua quả chín đều, chế biến ngay trong ngày, kiểm soát lên men, và tìm được khách hàng sẵn sàng trả thêm cho chất lượng. Đây là hướng đi có khả năng nâng giá trị cho vùng, nhưng không phải đơn vị nào cũng đủ vốn, kỹ thuật và đầu ra để theo.
Với người bán, hiểu khâu sơ chế giúp hiểu vì sao giá mua cà phê tươi, cà phê quả khô và cà phê nhân khác nhau, và vì sao đơn vị thu mua trừ nặng với hàng ẩm, hàng lẫn tạp: mỗi phần trăm độ ẩm thừa là chi phí sấy, mỗi phần trăm tạp chất là chi phí làm sạch.
Tìm đơn vị thu mua ở Quảng Khê
Người trồng trong xã thường đã có đại lý quen. Người ngoài vùng, như doanh nghiệp rang xay muốn mua trực tiếp từ vùng trồng, hay doanh nghiệp xuất khẩu tìm nguồn hàng có truy xuất, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang ở nhóm bán buôn nông sản để có danh sách ban đầu, rồi kiểm tra tình trạng hoạt động và đến tận kho để đánh giá.
Khi đánh giá một đơn vị thu mua làm đối tác, những thứ nên xem: kho bãi, máy móc sơ chế, cách bảo quản chống ẩm, hồ sơ nguồn gốc theo vườn, kinh nghiệm làm việc với khách hàng có yêu cầu chứng nhận. Mua thử một lô nhỏ trước khi ký hợp đồng lớn là cách làm thông thường.
Với hộ trồng muốn bán ổn định hơn cho một đơn vị lớn, cách thường gặp là tham gia hợp tác xã hoặc tổ hợp tác, để có khối lượng đủ lớn và hồ sơ vườn đầy đủ khi làm việc với doanh nghiệp. Mô hình liên kết này được bàn trong một bài khác của danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Bán cà phê cho đại lý thôn hay mang ra đại lý lớn ở trung tâm xã?
Đại lý lớn thường trả giá cao hơn một chút vì ít tầng trung gian hơn, nhưng bạn tốn công chở. Đại lý thôn tiện, có thể ứng tiền, mua chịu phân bón. Tính chênh lệch giá trừ chi phí vận chuyển và thời gian để chọn; nhiều hộ bán phần lớn cho đại lý quen và so giá thường xuyên.
Ký gửi cà phê có an toàn không?
Ký gửi chứa rủi ro vì hàng của bạn có thể đã được bán đi, và nếu đơn vị nhận ký gửi mất khả năng thanh toán, bạn khó đòi lại. Nếu ký gửi, chọn nơi có kho thật, làm ăn lâu năm, có hợp đồng hoặc phiếu nhập kho rõ ràng, và không gửi toàn bộ sản lượng một chỗ.
Cân của đại lý sai thì làm gì?
Đề nghị cân lại trước mặt hai bên, xem tem kiểm định cân. Nếu nghi ngờ gian lận, có thể phản ánh với cơ quan quản lý đo lường hoặc UBND xã. Giữ lại số liệu cân, phiếu cân làm căn cứ.
Quy định chống phá rừng của châu Âu ảnh hưởng gì đến người trồng ở Quảng Khê?
Doanh nghiệp xuất khẩu sang châu Âu phải chứng minh cà phê không đến từ đất phá rừng sau năm 2020, nên họ cần thông tin vị trí vườn. Hộ trồng có thể được đề nghị cung cấp toạ độ vườn, giấy tờ đất. Vườn nằm trên đất mới chuyển từ rừng sẽ khó bán vào chuỗi này.
Doanh nghiệp ngoài tỉnh muốn mua cà phê trực tiếp ở Quảng Khê bắt đầu từ đâu?
Tìm danh sách đơn vị thu mua theo nhóm bán buôn nông sản, kiểm tra tình trạng pháp lý, đến tận kho đánh giá, mua thử lô nhỏ. Nếu cần hàng có truy xuất nguồn gốc, ưu tiên đơn vị đã làm việc với hợp tác xã hoặc có hồ sơ vườn.