Mùa thu hoạch cà phê, hồ tiêu, quốc lộ 28 qua Quảng Khê đầy xe chở nông sản: xe máy chở bao, xe công nông, xe tải nhỏ từ vườn ra sân phơi, ra điểm thu mua, và xe tải lớn chở hàng đi xa. An toàn khi chở nông sản trên đường đồi nằm ở ba điều: đúng phương tiện cho đúng tải, chằng buộc chắc chắn, và lái chậm khi đổ dốc với xe nặng.
Bài này viết cho nông hộ tự chở hàng, người làm nghề chở thuê và cả người đi đường muốn hiểu cách chia đường với xe chở hàng. Bài nêu nguyên tắc chung; quy định cụ thể về tải trọng, giấy phép lái, đăng ký phương tiện có thể thay đổi, nên hãy kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan chức năng.
Mùa cà phê trên quốc lộ: bức tranh chung
Khi quả cà phê chín, từ sáng sớm đến tối muộn, các đường vườn đổ ra quốc lộ những chiếc xe chở bao. Gần thì từ vườn về sân phơi nhà mình; xa hơn là chở tới cơ sở thu mua, kho ở khu trung tâm hay lên Gia Nghĩa. Sau đó là các xe tải lớn chở cà phê nhân, hồ tiêu đi các nhà máy, kho xuất khẩu ở nơi khác.
Phương tiện rất đa dạng: xe máy cũ chở hai ba bao trên yên sau, xe công nông, xe ba gác, xe bán tải, xe tải nhỏ, rồi xe tải lớn. Mỗi loại có tốc độ, khả năng phanh và rủi ro khác nhau. Trên những con dốc, sự chênh lệch tốc độ giữa xe chở nặng bò lên và xe con chạy nhanh là nguồn của nhiều tình huống nguy hiểm.
Hiểu bức tranh này giúp người tự chở hàng biết mình đang chia đường với ai, và giúp người đi đường biết vì sao phải kiên nhẫn sau một chiếc xe công nông chậm chạp trên dốc.
Áp lực thời gian cũng lớn: quả chín phải hái kịp, quả hái phải đem phơi hay bán kịp, mưa có thể ập đến bất kỳ chiều nào. Người chở hàng mùa này thường làm việc từ sáng đến tối, ngủ ít, chạy nhiều chuyến. Mệt mỏi cộng với xe nặng và đường dốc là công thức của những vụ tai nạn mà người địa phương nhắc đi nhắc lại mỗi mùa.
Chọn phương tiện theo quãng đường và khối lượng
Không có phương tiện nào hợp cho mọi việc. Bảng gợi ý chung; mỗi phương tiện còn phải đáp ứng điều kiện đăng ký, giấy phép lái theo quy định hiện hành:
| Phương tiện | Hợp cho | Rủi ro chính |
|---|---|---|
| Xe máy | Vài bao, quãng ngắn trong thôn, đường vườn | Mất thăng bằng khi chở nặng; phanh kém trên dốc; dễ ngã trên đất trơn |
| Xe công nông, xe tự chế | Đường vườn, đường thôn dốc, lầy | Phanh, đèn, giấy tờ thường không đạt; nguy hiểm khi ra quốc lộ |
| Xe bán tải, xe tải nhỏ | Từ vườn ra điểm thu mua, lên Gia Nghĩa | Chở quá tải, chằng buộc kém, đổ dốc phanh nóng |
| Xe tải lớn, xe thuê chở | Hàng nhiều, đi xa | Tài xế mệt, phanh nóng trên dốc dài, tầm khuất khi vào cua |
Nhiều tai nạn đến từ việc dùng phương tiện vượt khả năng của nó, như xe máy chở năm bao lên dốc, hay xe tự chế ra quốc lộ ban đêm không đèn. Chia hàng thành nhiều chuyến, hoặc thuê phương tiện phù hợp, thường rẻ hơn hậu quả.
Chằng buộc hàng cho chắc
Bao cà phê, bao tiêu nặng, trơn, dễ xô lệch khi xe vào cua hay phanh. Một quy trình chằng buộc cơ bản:
- Xếp bao nặng xuống dưới, sát về phía đầu xe, trọng tâm thấp và ở giữa thùng.
- Xếp chặt, không để khoảng trống cho bao xô qua lại.
- Không chất cao quá thành thùng nhiều; hàng càng cao, xe càng dễ lật khi vào cua.
- Dùng dây đủ chắc, buộc qua nhiều điểm neo, kéo căng; buộc cả chiều ngang lẫn chiều dọc.
- Phủ bạt nếu trời mưa, buộc bạt kỹ để không bị gió lật.
- Đi một đoạn ngắn rồi dừng kiểm tra lại dây, vì hàng thường lún xuống làm dây chùng.
Với xe máy, không chở hàng vượt quá chiều rộng tay lái hay che đèn, biển số; không treo bao lên tay lái. Buộc hàng sát yên, cân hai bên. Nhiều cú ngã trên dốc là do bao hàng xô một bên khi phanh.
Quá tải: vì sao nguy hiểm trên đường đồi
Chở quá tải làm xe nặng hơn thiết kế: phanh phải làm việc nhiều hơn, quãng đường dừng dài hơn, lốp chịu tải lớn hơn, khung xe yếu đi. Trên đường bằng, những điều này có thể chưa lộ ra. Trên đường đồi như quốc lộ 28, với dốc dài và cua liên tục, quá tải biến thành nguy cơ thật: phanh nóng mất tác dụng giữa dốc, xe không ôm được cua, lật thùng.
Quá tải cũng làm hỏng đường: mặt đường lún, nứt, nhanh xuống cấp, rồi chính người dân địa phương phải đi trên con đường ấy. Quy định về tải trọng tồn tại một phần vì lý do này.
Nếu không chắc xe chở được bao nhiêu, xem giấy tờ đăng ký, giấy kiểm định của xe, hỏi người có chuyên môn. Đừng dựa vào câu "xe này chở được hết" của người khác.
Còn một chuyện ít người tính: chở quá tải thường không tiết kiệm như tưởng. Hai chuyến vừa tải tốn thêm thời gian và nhiên liệu, nhưng một chiếc lốp nổ, một bộ phanh cháy, một trục xe gãy giữa mùa thu hoạch tốn hơn rất nhiều, chưa kể những ngày xe nằm chờ sửa đúng lúc cần chở hàng nhất.
Đổ dốc với xe nặng
Lên dốc chở nặng mệt nhưng ít nguy hiểm; đổ dốc chở nặng mới là lúc nhiều tai nạn xảy ra:
- Về số thấp trước khi bắt đầu đổ dốc, để máy ghìm xe; không đợi xe đã trôi nhanh mới về số.
- Không rà phanh liên tục suốt dốc; phanh từng nhịp, để phanh có thời gian nguội.
- Nghe và ngửi: mùi khét, khói từ bánh xe là dấu hiệu phanh quá nóng; dừng ở chỗ an toàn cho phanh nguội.
- Không tắt máy thả dốc để tiết kiệm nhiên liệu.
- Giữ khoảng cách xa với xe phía trước; xe nặng cần quãng dừng dài hơn nhiều.
- Vào cua chậm hơn bình thường; hàng nặng làm xe nghiêng mạnh.
Tài xế xe tải đường dài thường biết những điều này. Người tự chở hàng không chuyên, đặc biệt là khi mượn xe hoặc lái xe tải nhỏ mới mua, mới là nhóm cần chú ý nhất.
Chia đường với xe chở hàng: dành cho người đi đường
Người lái xe con, xe máy trên quốc lộ 28 mùa thu hoạch nên kiên nhẫn với xe chở hàng. Xe công nông bò chậm trên dốc là chuyện bình thường; vượt ẩu ở đoạn cua để thoát khỏi nó là nguyên nhân của nhiều va chạm với xe ngược chiều. Chỉ vượt ở đoạn thẳng, nhìn rõ phía trước, và khi xe phía trước đã ra hiệu cho vượt.
Không chạy sát đuôi xe tải chở bao: bao có thể rơi, dây có thể đứt, quả cà phê, hạt tiêu vãi ra đường. Không đứng hoặc dừng ngay chỗ xe tải đang lùi ra từ đường vườn hay kho bãi.
Ban đêm, nhiều phương tiện chở hàng nhỏ không có đèn hoặc đèn yếu. Giảm tốc khi qua khu dân cư, đường vườn đổ ra, và để ý những bóng đen chậm chạp phía trước.
Khi gặp xe chở hàng bị đổ, rơi bao trên đường, hãy giảm tốc, bật đèn cảnh báo nếu dừng lại giúp, và đứng ở phía an toàn. Người dân vùng này thường xúm vào giúp nhặt hàng cho nhau; đó là nét đẹp, nhưng cần một người đứng cảnh báo xe từ hai phía để không xảy ra tai nạn thứ hai.
Giấy tờ và nguồn gốc khi chở hàng
Khi chở nông sản đi bán, nhất là khối lượng lớn hay đi xa, nên mang theo giấy tờ cần thiết của phương tiện và người lái theo quy định hiện hành, cùng những giấy tờ liên quan đến hàng hoá mà bên mua hoặc cơ quan chức năng có thể yêu cầu. Yêu cầu cụ thể tuỳ khối lượng, loại hàng và mục đích; hỏi bên mua và tham khảo quy định trước.
Một số chuỗi thu mua ngày càng quan tâm đến nguồn gốc nông sản, như vườn nào, ai trồng, có ghi chép chăm sóc không. Ghi lại khối lượng, ngày giao, người nhận cho mỗi chuyến giúp nông hộ đối chiếu khi thanh toán và có hồ sơ khi cần. Việc buôn bán, thu mua chi tiết thuộc về những bài chuyên sâu khác; ở đây chỉ nhắc rằng chuyến xe chở hàng cũng là một phần của chuỗi giấy tờ đó.
Nếu thuê xe chở, thoả thuận rõ trước: chở bao nhiêu, đi đâu, ai chịu trách nhiệm khi hàng ướt, rơi, hao hụt. Một tờ giấy ghi tay có chữ ký hai bên, cân ghi lại trước và sau chuyến đi, tránh được nhiều tranh cãi giữa những người vốn là hàng xóm quen biết.
Danh mục kiểm xe năm phút trước mỗi ngày chở hàng
Mùa thu hoạch xe chạy liên tục, ít khi được bảo dưỡng. Năm phút mỗi sáng giúp phát hiện sớm những hỏng hóc có thể gây tai nạn:
- Lốp: đủ hơi, không phồng, không nứt, không có vật nhọn cắm vào; lốp xe chở nặng xuống hơi nhanh hơn.
- Phanh: thử ở tốc độ thấp trước khi chất hàng; phanh lệch, kêu, mềm là phải sửa trước khi chở.
- Đèn và còi: đèn trước, đèn sau, xi nhan, còi hoạt động.
- Dây chằng, bạt: không mục, không sờn; dây đã sờn thì thay, đừng nối tạm.
- Thùng xe, móc neo: không gãy, không lỏng.
- Người lái: đã ngủ đủ chưa, có uống rượu bia tối qua không.
Danh mục này áp dụng cho cả xe máy chở bao. Một chiếc xe máy cũ chở nặng mỗi ngày trên dốc mòn má phanh, xích, lốp rất nhanh; đưa xe đi kiểm tra trước mùa thu hoạch là khoản chi đáng làm nhất của một nông hộ.
Câu hỏi thường gặp
Xe công nông có được chạy trên quốc lộ 28 không?
Quy định về xe công nông, xe tự chế tham gia giao thông đã thay đổi nhiều lần và có những hạn chế nhất định. Hãy kiểm quy định hiện hành hoặc hỏi chính quyền xã. Dù thế nào, đưa xe không đủ phanh, đèn ra quốc lộ là rất nguy hiểm.
Chở bao cà phê bằng xe máy thế nào cho an toàn?
Chỉ chở số bao vừa sức xe và người lái, buộc sát yên, cân hai bên, không treo lên tay lái, không che đèn và biển số. Đi chậm, tránh phanh gấp, nhất là trên đất đỏ ướt và khi đổ dốc.
Làm sao biết phanh xe tải đang quá nóng?
Dấu hiệu thường gặp là mùi khét, khói ở bánh xe, bàn đạp phanh mềm hoặc phải đạp sâu hơn mà xe chậm giảm tốc. Khi thấy, giảm tốc bằng số thấp, tìm chỗ dừng an toàn để phanh nguội trước khi đi tiếp.
Có nên chở nông sản vào ban đêm không?
Nên hạn chế, nhất là với phương tiện nhỏ, đèn yếu và người lái đã làm việc cả ngày. Ban đêm tầm nhìn kém, sương xuống và người lái mệt. Nếu bắt buộc, kiểm đèn kỹ, đi chậm và có người đi cùng.
Chở hàng nhiều có cần giấy tờ gì?
Cần giấy tờ của xe và người lái theo quy định, và có thể cần giấy tờ liên quan đến hàng hoá tuỳ khối lượng, mục đích. Quy định thay đổi theo thời gian; hỏi cơ quan chức năng hoặc bên mua trước khi chở.