Đất ở Quảng Khê không đồng nhất. Loại nổi tiếng nhất là đất đỏ bazan, hình thành từ đá núi lửa cổ, màu đỏ nâu, tơi xốp, giữ ẩm tốt, là nền của những vườn cà phê, hồ tiêu tốt nhất vùng. Nhưng xen giữa các khu đất đỏ còn có đất đỏ vàng và đất xám hình thành trên các loại đá khác, nghèo hơn và thoát nước nhanh hơn, cùng đất phù sa, đất dốc tụ ở chân đồi và thung suối.
Biết mình đang đứng trên loại đất nào giúp trả lời nhiều câu hỏi thực tế: trồng gì thì hợp, cần bón gì, có dễ xói không, làm móng nhà có cần gia cố không, đào giếng có dễ sụt không. Bài này giải thích ba nhóm đất hay gặp, cách nhận biết sơ bộ bằng mắt và bằng tay, và khi nào nên lấy mẫu phân tích. Kỹ thuật bón phân, chọn giống thuộc mục cà phê và nông sản của trang.
Đất đỏ bazan đến từ đâu
Hàng triệu năm trước, vùng cao nguyên Tây Nguyên có nhiều đợt phun trào núi lửa. Dung nham bazan tràn ra, phủ lên những vùng rộng lớn, nguội đi thành đá. Qua thời gian rất dài dưới khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, đá bazan bị phong hoá sâu: các khoáng chất dễ tan bị rửa trôi, còn lại nhiều sắt và nhôm. Sắt bị ôxy hoá cho màu đỏ đặc trưng, và lớp đất có thể dày nhiều mét.
Các nhà thổ nhưỡng xếp đất này vào nhóm đất đỏ, hay đất feralit hình thành trên đá bazan. Đắk Nông nói chung là một trong những tỉnh có diện tích đất đỏ bazan lớn của Tây Nguyên. Trong vùng Đắk Glong cũ, đất bazan phân bố thành những khoảnh trên các cao nguyên nhỏ và lưng đồi, xen với đất hình thành trên đá khác ở những sườn dốc và vùng núi.
Không phải mọi đất màu đỏ đều là đất bazan. Đất hình thành trên một số loại đá khác cũng có thể đỏ hoặc vàng đỏ do sắt, nhưng thường mỏng hơn, nhiều sỏi sạn hơn, hoặc nhiều cát hơn. Phân biệt chính xác cần phân tích, nhưng có những dấu hiệu nhìn và sờ có thể giúp đoán sơ bộ.
Đất đỏ bazan: điểm mạnh và điểm yếu
Tơi xốp, giữ ẩm tốt. Đất bazan có cấu trúc dạng hạt nhỏ, nhiều lỗ rỗng, rễ cây dễ đâm sâu, nước ngấm nhanh nhưng vẫn giữ lại được lâu. Đây là lý do cà phê, hồ tiêu, sầu riêng phát triển tốt trên loại đất này.
Tầng đất dày. Ở những nơi đất phát triển tốt, tầng đất có thể dày tới vài mét trước khi gặp đá. Cây lâu năm có không gian cho bộ rễ, chịu hạn tốt hơn so với đất mỏng.
Chua và nghèo một số chất. Mưa nhiều rửa trôi các chất kiềm, nên đất bazan thường chua. Lân trong đất dễ bị sắt, nhôm giữ chặt, cây khó hút. Vì thế người trồng thường phải bón vôi, bón lân và phân hữu cơ đều đặn.
Dễ xói khi để trống trên dốc. Đất tơi xốp nên khi không có lớp phủ, mưa lớn trên sườn dốc dễ cuốn trôi lớp đất mặt màu mỡ nhất. Những vườn mới phá, để trống gốc là nơi mất đất nhanh nhất.
Dẻo, trơn khi ướt. Đất bazan ngấm no nước thì dẻo và rất trơn, bám chặt vào bánh xe, giày dép. Mùa mưa, đường đất bazan khó đi hơn nhiều so với đường đất cát.
Đất xám và đất đỏ vàng: những vùng đất “khó tính” hơn
Xen giữa các khoảnh bazan, ở những nơi nền đá là đá granit, đá phiến, đá cát kết, đất hình thành có tính chất khác. Đất xám trên đá granit hoặc đá cát thường có nhiều cát, màu xám nhạt đến vàng xám, rời rạc, thoát nước rất nhanh, giữ ẩm và giữ phân kém. Mùa khô cây trên đất này khát nước sớm; mùa mưa phân bón dễ bị rửa trôi.
Đất đỏ vàng trên đá phiến thường có màu vàng đỏ, chặt hơn, đôi khi có nhiều mảnh đá vụn, tầng đất mỏng hơn bazan. Ở sườn dốc, lớp đất này có thể chỉ dày vài chục phân trước khi gặp đá phong hoá.
Những loại đất này không phải là đất bỏ. Chúng vẫn trồng được nhiều loại cây, nhưng cần chăm hơn: bổ sung nhiều chất hữu cơ để giữ ẩm, giữ phân; tưới đều hơn mùa khô; chọn cây hợp với tầng đất mỏng. Người mua đất vườn nên biết mình đang mua loại nào để tính đúng công sức và chi phí đầu tư.
Đất chân đồi và thung suối
Ở chân các sườn dốc và trong thung, đất là nơi tích tụ: đất mặt trôi từ trên xuống, phù sa suối bồi lại qua các mùa lũ. Đất ở đây thường dày, sẫm màu, nhiều mùn, ẩm. Nhiều gia đình trồng rau, lúa nước, cây ăn trái ở những dải đất này.
Đổi lại, thung là nơi nước đọng. Mùa mưa, đất thung có thể ngập úng, rễ cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu dễ bị thối nếu úng lâu. Một số thung có đất sét bí, nước khó thoát. Những vùng sát suối còn có nguy cơ bị lũ cuốn đất, phủ cát sỏi sau những trận mưa lớn.
Vì đất thung nhận mọi thứ từ trên dồn xuống, nó cũng nhận cả phân bón và thuốc bảo vệ thực vật từ các vườn phía trên. Trồng rau ăn ở đây cần để ý nguồn nước tưới và khoảng cách với các vườn phun thuốc nhiều.
Đất cũng mệt: khi vườn lâu năm bạc màu
Đất tốt không phải tốt mãi. Sau hai ba chục năm trồng cà phê liên tục, bón chủ yếu bằng phân hoá học, nhiều vườn ở Tây Nguyên có dấu hiệu đất “mệt”: đất chai cứng hơn, chua hơn, ít giun, cây ra rễ kém, sâu bệnh trong đất nhiều hơn, năng suất giảm dù bón nhiều. Vùng Đắk Glong cũ cũng có những vườn cà phê già đang ở tình trạng này.
Nguyên nhân thường là một chuỗi: đất mặt bị xói dần qua các mùa mưa; chất hữu cơ cạn dần vì ít được bổ sung; bón nhiều phân đạm làm đất chua thêm; dùng thuốc nhiều làm vi sinh vật có ích suy giảm. Cải tạo không thể làm trong một mùa mà cần vài năm: bổ sung phân hữu cơ, tủ gốc bằng cành lá, trồng cây che phủ, điều chỉnh độ chua, có khi phải cho đất nghỉ hoặc luân canh trước khi trồng lại.
Khi mua một vườn cà phê già, nên tính đến chi phí cải tạo đất chứ không chỉ nhìn số cây. Câu hỏi nên đặt cho người bán là vườn đã trồng bao lâu, bón những gì, năng suất mấy năm gần đây thay đổi thế nào.
Thử đất bằng tay: ba phép thử đơn giản
Những phép thử dưới đây không thay được phân tích trong phòng thí nghiệm, nhưng giúp đoán sơ bộ loại đất trong vài phút. Lấy đất ở độ sâu khoảng một gang tay, bỏ lớp lá và rễ trên mặt:
- Nhìn màu khi ẩm. Đỏ nâu sẫm, đều màu thường gợi ý đất bazan; vàng đỏ nhạt hoặc loang lổ gợi ý đất đỏ vàng; xám nhạt hoặc vàng xám gợi ý đất xám nhiều cát; nâu đen sẫm gợi ý đất nhiều mùn ở thung.
- Vo viên. Làm ẩm một nắm đất vừa đủ dẻo, vo thành viên rồi lăn thành sợi. Đất lăn được sợi dài, mảnh, uốn cong không gãy là đất nhiều sét. Đất chỉ vo được viên, lăn sợi là đứt là đất thịt. Đất không vo nổi, rời ra là đất nhiều cát.
- Xoa giữa hai ngón tay. Cảm giác sạn rõ là có cát; cảm giác mịn như bột là có limon; cảm giác dính, trơn là có sét. Đất bazan tốt thường mịn, hơi dính, nhưng khi khô lại tơi thành hạt nhỏ chứ không đóng cục cứng.
- Đổ nước vào hố nhỏ. Đào một hố bằng nắm tay, đổ đầy nước, xem bao lâu thì ngấm hết. Ngấm rất nhanh là đất cát hoặc đất tơi; đọng lâu là đất bí, dễ úng.
- Ghi lại và so sánh. Thử ở vài chỗ khác nhau trên cùng mảnh đất: lưng đồi, sườn, chân đồi. Đất trên một mảnh vườn có thể khác nhau nhiều.
Kết quả các phép thử chỉ nên dùng để đặt câu hỏi, không dùng để kết luận. Khi đầu tư lớn, nên lấy mẫu phân tích.
Khi nào nên lấy mẫu phân tích đất
Phân tích đất cho biết những thứ mắt thường không thấy: độ chua, hàm lượng mùn, đạm, lân, kali, các chất trung lượng và vi lượng. Với nhà vườn, kết quả này giúp bón đúng thứ đất thiếu, tránh bón thừa thứ đất đã có, tiết kiệm tiền và giảm ô nhiễm.
Nên lấy mẫu khi mua hay thuê một mảnh đất mới định trồng cây lâu năm, khi chuyển đổi cây trồng (chẳng hạn từ cà phê sang sầu riêng), khi vườn có biểu hiện bất thường kéo dài mà không rõ nguyên nhân, hoặc định kỳ vài năm một lần với vườn đang kinh doanh. Cách lấy mẫu đúng là lấy nhiều điểm trên vườn, trộn đều, theo hướng dẫn của nơi phân tích.
Nơi nhận phân tích đất có thể là các trung tâm, viện nghiên cứu nông nghiệp, cơ quan chuyên môn của tỉnh, hoặc một số doanh nghiệp phân bón có phòng thí nghiệm. Hỏi cán bộ khuyến nông của xã hoặc hợp tác xã để biết nơi gần và tin cậy. Nên cẩn trọng với những lời “phân tích đất miễn phí” đi kèm bán phân bón trọn gói.
Đất và chuyện làm nhà
Loại đất cũng ảnh hưởng tới việc xây dựng. Đất bazan dày tơi xốp, khi khô thì khá chắc, nhưng khi ngấm no nước có thể giảm sức chịu tải và trương nở nhẹ. Móng nhà trên đất bazan cần đặt đủ sâu xuống lớp đất ổn định và có hệ thống thoát nước tốt quanh nhà. Đất xám nhiều cát thì thoát nước tốt nhưng dễ bị xói chân móng nếu nước mưa chảy tập trung.
Ở vùng đất đắp, đất san lấp từ nơi khác, đất thung từng ngập nước, việc khảo sát nền móng càng quan trọng. Với nhà nhiều tầng hoặc công trình lớn, nên thuê đơn vị có chuyên môn khảo sát địa chất và thiết kế móng, không chỉ dựa vào kinh nghiệm của thợ. Chi phí khảo sát nhỏ hơn nhiều so với chi phí sửa nhà nứt lún.
Một lưu ý riêng cho giếng đào: ở đất bazan dày, thành giếng đất có thể đứng được khá sâu khi khô, nhưng mùa mưa dễ sụt. Đào giếng sâu nên có ống bọc hoặc kè thành, và người xuống giếng phải có người trên miệng giếng trông, vì đáy giếng sâu có thể thiếu không khí.
Câu hỏi thường gặp
Đất ở Quảng Khê có phải toàn là đất đỏ bazan không?
Không. Đất bazan có ở nhiều khoảnh trên lưng đồi và cao nguyên nhỏ, nhưng xen kẽ là đất đỏ vàng, đất xám trên các loại đá khác, và đất tích tụ ở chân đồi, thung suối. Trên cùng một mảnh vườn cũng có thể có hơn một loại đất.
Làm sao biết đất mình là đất bazan?
Có thể đoán sơ bộ qua màu đỏ nâu sẫm đều, cảm giác mịn hơi dính, khi khô tơi thành hạt nhỏ, tầng đất dày. Muốn chắc chắn thì lấy mẫu gửi phân tích tại cơ sở có chuyên môn.
Vì sao đất đỏ bazan lại chua?
Vì mưa nhiều qua thời gian rất dài đã rửa trôi các chất kiềm như canxi, magie khỏi đất, còn lại nhiều sắt và nhôm. Người trồng thường bón vôi và phân hữu cơ để cải thiện độ chua.
Đất xám có trồng cà phê được không?
Trồng được nhưng cần chăm hơn: bổ sung nhiều chất hữu cơ, tưới đều mùa khô, bón phân chia nhỏ nhiều lần vì đất giữ phân kém. Năng suất và tuổi thọ vườn thường thấp hơn trên đất bazan tốt nếu không đầu tư cải tạo.
Phân tích đất ở đâu?
Có thể hỏi cán bộ khuyến nông xã, hợp tác xã, cơ quan chuyên môn nông nghiệp của tỉnh, các viện, trung tâm nghiên cứu nông nghiệp. Nên chọn nơi có phòng thí nghiệm rõ ràng và cẩn trọng với dịch vụ phân tích miễn phí đi kèm bán phân.
Đất bazan có tốt để xây nhà không?
Đất bazan khô khá chắc, nhưng khi ngấm nước có thể giảm sức chịu tải. Cần đặt móng đủ sâu và làm thoát nước tốt quanh nhà. Với nhà nhiều tầng nên khảo sát địa chất trước khi thiết kế móng.