Khí hậu Quảng Khê: hai mùa mưa nắng của cao nguyên và vì sao mát hơn Gia Nghĩa

Quảng Khê có khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng cao nguyên, chia rõ hai mùa: mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 5 tới tháng 10, có năm sớm hơn hay kéo sang tháng 11; mùa khô khoảng từ tháng 11 tới tháng 4 năm sau. Nhờ độ cao, nhiệt độ quanh năm dễ chịu hơn vùng đồng bằng, ban ngày ít khi oi bức kéo dài, ban đêm và sáng sớm se lạnh, nhất là những tháng cuối năm.

So với Gia Nghĩa nằm thấp hơn, nhiều người đi lại giữa hai nơi cảm thấy Quảng Khê mát hơn, sương nhiều hơn vào buổi sáng, gió mạnh hơn trên các đỉnh đồi. So với vùng Di Linh, Đà Lạt cao hơn nữa, Quảng Khê lại ấm hơn. Mức chênh cụ thể phụ thuộc chỗ đứng, vì trong cùng một xã có thung thấp ven suối lẫn đỉnh đồi cao.

Trang này không đưa ra số đo khí tượng chi tiết vì không có trạm đo riêng cho xã; số liệu chính thức của vùng có trong niên giám và bản tin của cơ quan khí tượng. Bài này giải thích cơ chế của hai mùa, những gì người sống ở đây cảm nhận được, và khí hậu ảnh hưởng ra sao đến nhà cửa, sức khoẻ, việc đồng áng.

Vì sao chỉ có hai mùa

Người từ miền Bắc lên thường hỏi: ở đây có mùa đông không? Câu trả lời là không theo nghĩa miền Bắc. Tây Nguyên nằm ở vĩ độ thấp, gần xích đạo hơn, nên chênh lệch nhiệt độ giữa các tháng trong năm không lớn. Thứ quyết định nhịp năm ở đây không phải là nóng lạnh mà là mưa và khô.

Nguyên nhân nằm ở hai luồng gió mùa. Khoảng giữa năm, gió mùa tây nam thổi từ vịnh Bengal và biển phía tây vào, mang theo hơi ẩm. Khi gặp sườn cao nguyên, không khí bị đẩy lên cao, lạnh đi, hơi nước ngưng lại thành mây và mưa. Đó là mùa mưa. Cuối năm, gió đổi chiều: gió mùa đông bắc thổi tới, nhưng phần lớn hơi ẩm của nó đã trút xuống sườn đông của dãy Trường Sơn và vùng duyên hải, khi vượt sang cao nguyên thì đã khô. Đó là mùa khô.

Vì thế khi duyên hải miền Trung đang mùa mưa lũ cuối năm, Tây Nguyên lại vào mùa khô nắng ráo; và khi miền Trung nắng hạn giữa năm, Tây Nguyên mưa dầm. Hiểu điều này giúp người làm ăn giữa hai vùng tính lịch đi lại, chở hàng cho hợp.

Mùa mưa ở Quảng Khê: từ mưa giông đầu mùa đến mưa dầm

Mùa mưa thường mở đầu bằng những cơn giông buổi chiều. Sáng nắng, trưa oi, chiều mây đen kéo lên từ phía tây, gió giật, mưa to trong một hai giờ rồi tạnh. Những cơn mưa đầu mùa này được nhà vườn mong đợi vì nó chấm dứt mùa tưới, làm cà phê ra hoa, đậu quả. Nhưng giông đầu mùa cũng đi kèm sét và gió mạnh, có thể quật đổ cây, tốc mái.

Giữa mùa, kiểu mưa đổi sang mưa dầm: nhiều ngày liền trời âm u, mưa nhỏ đến vừa kéo dài, đất ngấm no nước. Đây là giai đoạn đường đất trơn nhất, đồi dốc dễ sạt nhất, nấm mốc phát triển mạnh trong nhà. Quần áo phơi lâu khô, đồ gỗ, giấy tờ dễ ẩm. Những tháng giữa và cuối mùa mưa là lúc người dân phải để ý nhiều nhất đến nhà cửa trên dốc và đường đi.

Cuối mùa, mưa thưa dần, xen những ngày nắng đẹp. Đây cũng là lúc cà phê bắt đầu chín, người ta lo sân phơi, lo kho chứa, lo thời tiết cho mùa hái.

Mùa khô: nắng, gió và cái lạnh ban đêm

Khi gió đông bắc thổi mạnh, trời trong xanh, độ ẩm giảm nhanh. Ban ngày nắng nhưng không gắt như đồng bằng, gió hanh làm da khô, môi nứt. Ban đêm, đặc biệt những tháng cuối năm và đầu năm, trời quang mây nên nhiệt toả ra nhanh, nhiệt độ hạ xuống khá thấp, sáng sớm có sương mù dày ở các thung lũng.

Chênh lệch nhiệt độ giữa trưa và đêm là nét rõ nhất của mùa khô cao nguyên. Người mới đến dễ bị cảm vì mặc phong phanh ban ngày rồi chủ quan ban đêm. Trẻ nhỏ và người già cần được giữ ấm vào sáng sớm và tối.

Mùa khô kéo dài cũng là mùa của bụi đỏ trên đường đất, mùa thiếu nước ở những nơi giếng nông, và mùa có nguy cơ cháy rừng, cháy vườn. Những chuyện này có bài riêng trong mục. Với việc đồng áng, mùa khô là mùa thu hoạch và phơi cà phê, rồi chuyển sang mùa tưới.

Hai mùa ở Quảng Khê: đặc điểm và việc thường làm

Bảng dưới gom những gì người sống ở đây cảm nhận được qua hai mùa. Tháng ghi là khoảng thường gặp; năm nào mùa đến sớm hay muộn là chuyện bình thường:

Bảng là khung chung cho cả vùng cao nguyên quanh Quảng Khê. Trong xã, điều kiện ở đỉnh đồi gió lộng khác ở thung thấp ven suối, nên mỗi nhà, mỗi vườn thường có kinh nghiệm riêng mà người hàng xóm lâu năm là người chỉ cho tốt nhất.

Vì sao Quảng Khê mát hơn Gia Nghĩa, ấm hơn Di Linh

Độ cao quyết định phần lớn. Càng lên cao, không khí càng loãng và càng lạnh. Quy luật chung là cứ lên cao thêm khoảng một trăm mét thì nhiệt độ giảm đi chừng hơn nửa độ. Quảng Khê nằm cao hơn khu Gia Nghĩa và thấp hơn vùng cao nguyên Di Linh, nên cảm giác nhiệt độ nằm ở giữa.

Vị trí sườn đón gió. Những đồi quay về phía tây nam đón gió mùa mưa nhiều hơn, những sườn khuất gió ít mưa hơn. Trong cùng một vùng, lượng mưa có thể khác nhau đáng kể chỉ vì hướng sườn đồi.

Rừng và mặt nước. Những nơi còn nhiều rừng, gần hồ lớn thường mát và ẩm hơn, sương nhiều hơn. Nơi đồi trọc, đất trống thì ban ngày nóng nhanh, ban đêm lạnh nhanh.

Thung lũng giữ khí lạnh. Ban đêm, không khí lạnh nặng hơn trôi xuống các thung thấp và đọng lại ở đó. Vì thế nhà ở thung có khi lạnh hơn nhà trên sườn đồi vào sáng sớm, và sương mù ở thung tan muộn hơn.

Làm nhà hợp hai mùa

Khí hậu hai mùa đặt ra hai yêu cầu ngược nhau cho ngôi nhà: mùa mưa cần chống ẩm, thoát nước, chịu gió giông; mùa khô cần giữ ấm ban đêm, chắn gió hanh và bụi. Nhà truyền thống của người đến lập nghiệp những năm đầu thường là nhà gỗ, nhà ván, mái tôn, nhanh dựng nhưng lạnh về đêm và ồn khi mưa. Ngày nay nhiều nhà xây gạch, mái tôn có lớp cách nhiệt hoặc mái ngói.

Vài điều người địa phương hay làm: nâng nền cao hơn mặt đất xung quanh để nước không tràn vào; làm hiên rộng để có chỗ phơi đồ, để nông cụ mùa mưa; làm mái hắt đủ dài che vách khỏi mưa tạt; để cửa sổ hướng tránh gió mùa khô thổi thẳng vào phòng ngủ; có một gian bếp kín gió để sưởi ấm và hong khô quần áo những ngày mưa dầm. Kho chứa nông sản cần thông thoáng nhưng kín mưa, vì hạt cà phê, hạt tiêu hút ẩm rất nhanh trong mùa mưa.

Với nhà trên đỉnh đồi trống, mái cần được neo chắc vào khung vì giông đầu mùa có gió giật mạnh. Nhà cao nhất khu vực hoặc gần cây cao đơn độc nên tính tới việc chống sét theo tư vấn của thợ có chuyên môn.

Khí hậu đang thay đổi: những gì người làm vườn nhận thấy

Hỏi người trồng cà phê lâu năm ở vùng Đắk Glong cũ, nhiều người nói thời tiết bây giờ khó đoán hơn trước: có năm mưa đến sớm rồi ngưng giữa chừng, có năm mùa khô kéo dài làm cạn giếng, có năm mưa trái mùa đúng lúc cà phê chín làm hạt rụng, khó phơi. Những nhận xét này khớp với xu hướng chung mà các báo cáo về biến đổi khí hậu ở Tây Nguyên nêu ra: hạn hán khốc liệt hơn trong một số năm, mưa cực đoan nhiều hơn.

Không nên vì một năm bất thường mà kết luận khí hậu đã đổi hẳn; khí hậu là chuyện của nhiều năm. Nhưng sự thất thường là có thật, và nó đặt ra những câu hỏi thực tế: có nên đào thêm ao trữ nước, chuyển một phần vườn sang cây chịu hạn tốt hơn, trồng thêm cây che bóng, làm sân phơi có mái che hay không. Những câu trả lời ấy thuộc về từng nhà vườn, và mục cà phê, nông sản của trang đi sâu hơn vào phía canh tác.

Một việc đơn giản ai cũng làm được là ghi nhật ký thời tiết của chính vườn mình: ngày mưa đầu mùa, ngày mưa cuối mùa, những đợt hạn, những trận mưa lớn. Sau vài năm, cuốn sổ ấy là dữ liệu quý hơn mọi lời đồn về thời tiết.

Xem dự báo thời tiết cho đúng vùng

Các ứng dụng thời tiết trên điện thoại thường dự báo theo ô lưới khá rộng, đôi khi lấy theo trạm ở thành phố gần nhất. Với vùng đồi núi như Quảng Khê, dự báo đó có thể lệch nhiều với thực tế ở vườn. Nên dùng dự báo như tham khảo về xu hướng (sắp mưa nhiều hay sắp nắng) hơn là tin vào con số nhiệt độ hay giờ mưa chính xác.

Với những cảnh báo nguy hiểm như mưa lớn diện rộng, bão suy yếu thành áp thấp đi vào Tây Nguyên, nguy cơ lũ quét và sạt lở, nên theo dõi bản tin chính thức của cơ quan khí tượng thủy văn và thông báo của chính quyền xã. Những cảnh báo này được phát qua đài, loa truyền thanh, tin nhắn và mạng xã hội của cơ quan chức năng.

Người làm vườn có kinh nghiệm thường kết hợp ba nguồn: bản tin chính thức cho xu hướng vài ngày tới, quan sát bầu trời và hướng gió tại chỗ, và kinh nghiệm của hàng xóm. Mây kéo lên dày từ phía tây vào buổi trưa đầu mùa mưa thường báo giông chiều; trời đột nhiên lặng gió và oi trước đó cũng vậy. Những dấu hiệu dân gian này không thay được dự báo, nhưng giúp quyết định nhanh có nên ra vườn phun thuốc, phơi cà phê hay không.

Câu hỏi thường gặp

Quảng Khê có lạnh không?

Quảng Khê không có mùa đông lạnh như miền Bắc, nhưng ban đêm và sáng sớm mùa khô, nhất là các tháng cuối năm và đầu năm, trời se lạnh rõ. Người từ vùng nóng lên nên mang theo áo khoác mỏng hoặc áo len.

Mùa mưa ở Quảng Khê kéo dài bao lâu?

Thường khoảng sáu tháng, từ khoảng tháng 5 tới tháng 10, có năm bắt đầu sớm từ tháng 4 hoặc kéo dài sang tháng 11. Đầu mùa là mưa giông buổi chiều, giữa mùa có nhiều đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày.

Tháng nào ở Quảng Khê ít mưa nhất?

Các tháng giữa mùa khô, khoảng từ tháng 12 tới tháng 3, thường ít mưa nhất, trời nắng và gió. Đây cũng là thời gian thiếu nước và nguy cơ cháy cao, cần để ý khi đốt rác, đốt cỏ.

Khí hậu Quảng Khê có giống Đà Lạt không?

Không giống hẳn. Đà Lạt cao hơn nhiều nên lạnh hơn quanh năm. Quảng Khê cũng mát nhờ độ cao nhưng ấm hơn Đà Lạt, gần với kiểu khí hậu của vùng Gia Nghĩa, Di Linh hơn.

Có trạm khí tượng ở Quảng Khê không?

Trang chưa có thông tin về trạm đo khí tượng chính thức đặt riêng tại xã. Số liệu của vùng có trong bản tin và niên giám của cơ quan khí tượng; dự báo trên ứng dụng điện thoại chỉ nên dùng để tham khảo xu hướng.

Thời tiết Quảng Khê ảnh hưởng gì đến sức khoẻ?

Mùa mưa ẩm dễ sinh nấm mốc, muỗi và bệnh đường ruột nếu nước không sạch. Mùa khô chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, gió bụi dễ gây cảm lạnh, bệnh hô hấp. Giữ ấm buổi sáng tối và dùng nước sạch là hai việc cơ bản.