Lễ mừng lúa mới là lễ quan trọng nhất trong năm của nhiều gia đình và nhiều bon người M'Nông, người Mạ ở Quảng Khê. Lễ thường làm sau khi thu hoạch lúa rẫy, khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, để cảm tạ mùa màng, mời bà con ăn hạt gạo đầu vụ, uống rượu cần, nghe chiêng.
Khi lúa rẫy thu hẹp và cà phê thành cây chính, lễ mừng lúa mới ở nhiều nơi được làm gọn lại, gộp nhiều gia đình, hoặc dời thời điểm. Bài này giải thích nông lịch rẫy truyền thống, các phần chính của lễ theo mô tả chung của các cộng đồng bản địa vùng này, những thay đổi hôm nay và cách cư xử khi bạn được mời dự.
Nông lịch rẫy: một năm theo mưa nắng
Cao nguyên vùng Quảng Khê có hai mùa rõ: mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 4, tháng 5 tới tháng 10, tháng 11, và mùa khô phần còn lại của năm. Nông lịch rẫy truyền thống của người M'Nông, người Mạ bám theo nhịp ấy. Cuối mùa khô là lúc chọn đất, phát cây, đốt dọn; những cơn mưa đầu mùa báo hiệu thời điểm tra hạt lúa, hạt bắp vào những lỗ chọc bằng gậy.
Suốt mùa mưa, người làm rẫy làm cỏ, dựng chòi canh, đuổi chim, chuột, heo rừng. Lúa rẫy chín vào cuối mùa mưa, được tuốt bằng tay, gùi về kho. Sau thu hoạch, mùa khô là thời gian rảnh hơn để làm lễ, sửa nhà, đi thăm họ hàng, cưới hỏi. Mỗi bước lớn trong năm thường gắn với một lễ của gia đình hay của bon.
Nhịp ấy là nền của đời sống văn hoá cũ. Hiểu nông lịch rẫy, bạn sẽ hiểu vì sao lễ mừng lúa mới quan trọng: đó là lúc một năm vất vả khép lại, cả bon có cái ăn, và mọi người có thời gian ngồi với nhau.
Ý nghĩa của lễ mừng lúa mới
Với người làm rẫy, hạt lúa không chỉ là lương thực. Trong quan niệm truyền thống của nhiều cộng đồng bản địa Tây Nguyên, lúa có hồn, mùa màng là ân huệ của trời đất và tổ tiên, nên khi thu hoạch xong phải làm lễ cảm tạ, mời hồn lúa về kho, rồi mới ăn cơm mới. Đây là phần niềm tin truyền thống của cộng đồng; người ngoài nên hiểu và tôn trọng như một nét văn hoá, không cần bình luận đúng sai.
Về mặt cộng đồng, lễ mừng lúa mới là dịp chia sẻ. Gia đình làm lễ mời họ hàng, hàng xóm, có khi cả bon tới ăn cơm mới, uống rượu, nghe chiêng. Nhà được mùa chia cho nhà mất mùa. Người già kể chuyện mùa cũ, người trẻ nghe và học cách làm lễ. Nhiều mối quan hệ, cả chuyện cưới hỏi, được bàn trong những ngày này.
Vì ý nghĩa ấy, người trong bon thường coi lễ mừng lúa mới là dịp phải về. Con cháu đi làm xa cố gắng thu xếp trở lại, giống như người Kinh về quê ăn Tết.
Các phần chính của lễ theo mô tả chung
Cách làm cụ thể mỗi bon, mỗi gia đình một khác, và khác giữa người M'Nông với người Mạ. Dưới đây là trình tự chung thường được mô tả, để bạn hình dung khi được mời dự:
- Chuẩn bị: gia đình chọn ngày, ủ rượu cần từ trước nhiều ngày, chuẩn bị lúa mới đã phơi, giã thành gạo, lễ vật như gà, heo tuỳ điều kiện, mời già làng hoặc người biết cúng.
- Rước lúa về kho: ở một số nơi có nghi thức đưa những bông lúa đầu tiên hoặc gùi lúa đầu tiên về kho, kèm lời khấn mời hồn lúa ở lại với gia đình.
- Lễ cúng: người chủ lễ khấn bằng tiếng mẹ đẻ, mời trời đất, tổ tiên về chứng giám, cảm tạ mùa màng và cầu cho năm sau. Rượu cần được mở, máu hoặc thịt con vật hiến tế dùng trong nghi thức theo tập quán.
- Ăn cơm mới: cơm nấu từ gạo mới, có khi nấu trong ống lồ ô thành cơm lam, cùng các món thịt, canh, rau rừng; mọi người cùng ăn, chủ nhà mời khách trước.
- Chiêng và rượu: đội chiêng đánh bài mừng, khách và chủ uống rượu cần theo lượt, có khi kéo dài tới đêm, các gia đình khác trong bon tiếp nối làm lễ vào những ngày sau.
Những chi tiết như con vật nào được dùng, lời khấn nói gì, ai được ngồi ở đâu là phần riêng của mỗi cộng đồng. Người viết, người làm phim muốn ghi lại nên hỏi kỹ già làng và xin phép trước.
Người M'Nông và người Mạ: giống và khác
Cả hai cộng đồng đều làm lễ sau thu hoạch, đều có rượu cần, chiêng, cơm mới, đều coi đây là lễ lớn của năm. Khác biệt nằm ở tên gọi lễ trong tiếng mẹ đẻ, trình tự nghi thức, bài chiêng, lễ vật và những kiêng cữ đi kèm. Ngay trong cùng một dân tộc, bon này với bon kia cũng có khác.
Bài này cố ý không nêu tên lễ bằng tiếng M'Nông, tiếng Mạ, vì cách ghi bằng chữ Việt không thống nhất và dễ ghi sai. Nếu bạn cần tên chính xác, ví dụ để in thư mời, viết bài cho xã, hãy hỏi trực tiếp người chủ lễ và nhờ họ đánh vần.
Ở vùng có người M'Nông và người Mạ sống gần nhau như Đắk Glong cũ, hai cộng đồng thường mời nhau dự lễ, nhất là khi có quan hệ thông gia. Một gia đình có hai dòng máu có thể làm lễ theo cách pha trộn của cả hai bên.
Lễ mừng lúa mới hôm nay: làm gọn, gộp và dời ngày
Khi phần lớn đất rẫy đã chuyển sang trồng cà phê, hồ tiêu, nhiều gia đình không còn trồng lúa rẫy, hoặc chỉ trồng một ít để giữ giống, để làm lễ. Lễ mừng lúa mới vì thế ít nhà làm hơn. Thay vào đó, có nơi cả bon làm chung một lễ, mỗi nhà góp một phần; có nơi xã hoặc ngành văn hoá tổ chức lễ mừng lúa mới như một ngày hội văn hoá để giữ nghi thức.
Thời điểm cũng dịch chuyển. Cuối năm là mùa hái cà phê, bận nhất năm, nên nhiều bon chọn làm lễ sau khi xong vụ, có khi gần Tết Nguyên đán, để con cháu đi làm thuê xa về kịp. Lễ vật cũng thay đổi theo điều kiện kinh tế: có năm làm lớn, có năm làm nhỏ.
Những thay đổi này không làm lễ mất đi ý nghĩa với người trong cộng đồng. Nó cho thấy văn hoá đang sống, đang thích ứng. Người ngoài đừng vội cho rằng lễ làm gọn là “không còn đúng”; cái quan trọng là cộng đồng còn muốn làm và tự quyết định làm thế nào.
Được mời dự lễ: những điều nên làm
Đến đúng giờ, ở lại đủ lâu. Lễ trong bon không có giờ kết thúc cố định. Đến muộn lúc đã cúng xong thì mất phần quan trọng; về sớm ngay sau khi ăn là thiếu lịch sự. Nếu bận, hãy nói trước với chủ nhà.
Mang theo món quà nhỏ. Thường là rượu, đường, bánh kẹo, hoặc góp một khoản nhỏ tuỳ quan hệ. Không cần quà đắt; điều được quý là sự có mặt. Hỏi người quen trong bon xem góp thế nào là hợp.
Ngồi theo chỗ được mời. Trong nhà có chỗ dành cho già làng, cho khách, cho người nhà. Chủ nhà sẽ chỉ chỗ; đừng tự chọn chỗ đẹp để chụp ảnh.
Nhận rượu, ăn cơm mới. Nhận chén rượu đầu và ăn ít nhất một miếng cơm mới là cách chia vui. Không uống được rượu thì nói rõ, chủ nhà sẽ hiểu.
Hỏi trước khi chụp, khi quay. Nhất là trong phần cúng. Có phần chủ lễ không muốn bị ghi hình; hãy tôn trọng.
Không bình luận về niềm tin. Không giải thích lại nghi lễ theo cách hiểu của mình, không so sánh với cách làm của dân tộc khác. Nếu tò mò, hỏi sau, lúc mọi người đã thư thả.
Mâm cơm trong ngày mừng lúa mới
Phần ăn uống của lễ mừng lúa mới xoay quanh hạt gạo mới. Gạo mới giã, nấu thành cơm thường, có nhà nấu thêm cơm lam trong ống lồ ô để khách mang về. Món thịt tuỳ lễ vật của năm ấy: gà, heo, có khi cả trâu ở những lễ lớn ngày xưa; thịt được nướng, luộc, nấu canh với rau rừng, cà đắng, măng. Muối ớt giã là thứ không thể thiếu trên mâm.
Rượu cần được mở nhiều ché, có ché dành cho lễ cúng, có ché dành để mời khách. Bên cạnh rượu cần, ngày nay trên mâm còn có bia, nước ngọt, bánh kẹo mua ở chợ, nhất là khi lễ có thanh niên, trẻ em. Sự pha trộn ấy là chuyện bình thường của một cộng đồng đang sống giữa hai nếp.
Trong bữa ăn, chủ nhà thường mời người cao tuổi và khách ăn trước, gắp thức ăn cho khách. Khách nên ăn một chút mọi món được mời, khen gạo mới, khen rượu, và đừng lấy phần quá nhiều khi thấy mâm còn nhiều người chưa ăn. Phần thịt, cơm thừa thường được chia cho các gia đình mang về, nên đừng ngạc nhiên khi thấy cuối buổi mọi người gói ghém mang đi.
Các món ăn của đồng bào bản địa được nói kỹ hơn trong danh mục ẩm thực và đặc sản của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: trong ngày mừng lúa mới, món ăn là một phần của lễ, không phải tiệc chiêu đãi.
Lúa rẫy còn lại ở Quảng Khê: giữ giống để giữ lễ
Ở một số gia đình người M'Nông, người Mạ, dù đất đã trồng cà phê gần hết, người ta vẫn để dành một mảnh rẫy nhỏ trồng lúa, có khi xen giữa vườn cà phê mới trồng, có khi trên mảnh đất dốc khó trồng cây khác. Lý do không nằm ở năng suất mà ở chỗ cần lúa rẫy để làm lễ, để nấu cơm lam đúng vị, để giữ giống lúa ông bà để lại.
Hạt giống lúa rẫy được cất kỹ từ vụ này sang vụ khác, thường gác trên bếp cho khô, tránh mọt. Mất giống là mất hẳn, vì nhiều giống lúa rẫy địa phương không có bán ngoài chợ. Một số chương trình nông nghiệp và nghiên cứu đã sưu tầm giống lúa rẫy Tây Nguyên để bảo tồn, nhưng giữ giống trong tay người dân vẫn là cách sống nhất.
Người trẻ ít muốn trồng lúa rẫy vì công nhiều, thu ít. Nhưng nhiều người cũng nhận ra rằng không có lúa rẫy thì lễ mừng lúa mới chỉ còn là cái tên. Vì vậy, ở vài bon, lễ mừng lúa mới hôm nay còn mang thêm một ý nghĩa: nhắc nhau giữ lại mảnh rẫy cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Lễ mừng lúa mới ở Quảng Khê thường vào tháng mấy?
Theo nông lịch truyền thống, lễ làm sau khi thu hoạch lúa rẫy, khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô theo dương lịch. Ngày nay nhiều bon dời sau vụ cà phê. Mỗi năm, mỗi bon chọn ngày riêng, nên muốn dự thì hỏi người trong bon từ sớm.
Lễ mừng lúa mới có phải ngày hội cho khách du lịch không?
Về gốc, đây là lễ của gia đình và cộng đồng, không phải sự kiện cho khách. Một số nơi tổ chức lễ mừng lúa mới như ngày hội văn hoá mở rộng, khi đó khách có thể đến xem. Lễ trong gia đình thì chỉ đến khi được mời.
Lúa rẫy khác lúa nước thế nào?
Lúa rẫy trồng trên đất dốc, đất đồi không ngập nước, chỉ dựa vào nước mưa, gieo bằng cách chọc lỗ tra hạt. Năng suất thường thấp hơn lúa nước nhưng gạo dẻo, thơm theo kiểu riêng, được người bản địa ưa để nấu cơm lam và làm rượu.
Người Kinh trong xã có làm lễ mừng lúa mới không?
Người Kinh có tục cúng cơm mới ở nhiều vùng quê gốc, nhưng ở Quảng Khê phần lớn gia đình người Kinh không trồng lúa rẫy nên ít làm. Khi được bạn bè người M'Nông, người Mạ mời, họ đến dự như khách.
Nên tặng gì khi được mời dự lễ?
Một chai rượu, gói đường, bánh kẹo hay một khoản góp nhỏ là phổ biến. Không cần quà đắt tiền. Nếu là đoàn đông, nên hỏi trước người quen trong bon để góp cho hợp, tránh làm chủ nhà ngại.
Có thể quay phim lễ để đăng mạng xã hội không?
Cần hỏi và được chủ lễ đồng ý. Có phần lễ không nên đăng công khai. Khi đăng, ghi đúng tên dân tộc, tên bon nếu được phép, và tránh lời bình mang tính hiếu kỳ về phong tục của người khác.