Ở Quảng Khê, hợp tác xã và hợp đồng liên kết với doanh nghiệp là con đường để nông hộ nhỏ bán được vào những chuỗi đòi hỏi cao hơn: cà phê có truy xuất nguồn gốc cho thị trường châu Âu, sầu riêng xuất khẩu chính ngạch cần mã số vùng trồng, nông sản có chứng nhận để bán giá tốt hơn. Một hộ vài héc-ta khó tự làm hồ sơ, đáp ứng tiêu chuẩn và có đủ khối lượng; một nhóm hộ cùng làm thì có thể.
Bài này giải thích hợp tác xã kiểu mới hoạt động thế nào, liên kết với doanh nghiệp theo những hình thức nào, mã số vùng trồng và các yêu cầu truy xuất nguồn gốc đặt ra gì với vùng Đắk Glong cũ, và những điều kiện để một liên kết bền. Chuyện kỹ thuật canh tác thuộc danh mục cà phê và nông sản; bài này tập trung vào phần tổ chức và kinh doanh.
Hợp tác xã kiểu mới khác gì hợp tác xã ngày trước
Nhiều người lớn tuổi nghe đến hợp tác xã là nhớ đến thời làm chung ăn chung. Hợp tác xã theo Luật Hợp tác xã hiện hành khác hẳn: thành viên tự nguyện tham gia, giữ quyền sử dụng đất và vườn của mình, cùng góp vốn để làm những việc mà từng hộ làm riêng không hiệu quả. Hợp tác xã là một tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, có thể ký hợp đồng, xuất hoá đơn, vay vốn.
Ở vùng trồng cà phê, hợp tác xã thường làm các dịch vụ: mua chung phân bón, vật tư với giá tốt hơn; hướng dẫn kỹ thuật canh tác theo một quy trình thống nhất; thu gom, sơ chế, bán chung theo lô cho doanh nghiệp; quản lý hồ sơ vườn, nhật ký canh tác để đáp ứng yêu cầu chứng nhận và truy xuất. Lợi nhuận từ các dịch vụ được chia lại cho thành viên theo mức sử dụng dịch vụ và vốn góp, theo điều lệ.
Cũng có tổ hợp tác, hình thức đơn giản hơn, không có tư cách pháp nhân, phù hợp cho nhóm nhỏ vài chục hộ muốn bắt đầu cùng làm trước khi tiến lên hợp tác xã.
Các hình thức liên kết giữa nông hộ và doanh nghiệp
Liên kết trong sản xuất và tiêu thụ nông sản có nhiều mức độ. Bảng mô tả các hình thức phổ biến ở vùng cây công nghiệp:
| Hình thức | Nội dung chính | Phù hợp khi |
|---|---|---|
| Hợp đồng bao tiêu | Doanh nghiệp cam kết mua sản phẩm đạt chuẩn với giá hoặc cách tính giá thoả thuận | Nông hộ cần đầu ra ổn định |
| Liên kết đầu vào – đầu ra | Doanh nghiệp cung cấp vật tư, kỹ thuật, trừ vào tiền mua sản phẩm | Nông hộ thiếu vốn đầu mùa |
| Liên kết qua hợp tác xã | Hợp tác xã ký với doanh nghiệp, thành viên bán qua hợp tác xã | Nhiều hộ nhỏ cần đủ khối lượng |
| Chương trình chứng nhận bền vững | Doanh nghiệp hỗ trợ đạt chứng nhận, mua với giá có phần thưởng | Vườn đáp ứng tiêu chí môi trường, xã hội |
| Liên kết theo vùng trồng có mã số | Doanh nghiệp xuất khẩu đăng ký và quản lý vùng trồng cùng nông hộ | Sầu riêng, trái cây xuất khẩu chính ngạch |
Liên kết nào cũng chỉ bền khi cả hai phía giữ cam kết. Hiện tượng "bẻ kèo" phổ biến ở nhiều vùng: khi giá thị trường lên, nông hộ bán ra ngoài; khi giá xuống, doanh nghiệp không mua như cam kết. Hợp đồng rõ ràng về cách tính giá và cơ chế khi giá biến động là điều kiện cần.
Mã số vùng trồng: tấm vé cho sầu riêng xuất khẩu chính ngạch
Sầu riêng là cây trồng phát triển nhanh ở Quảng Khê và cả vùng Đắk Glong cũ trong những năm gần đây, thường trồng xen hoặc thay thế một phần cà phê. Để xuất khẩu chính ngạch sang những thị trường lớn như Trung Quốc, sầu riêng phải đến từ vùng trồng đã được cấp mã số và cơ sở đóng gói đã được cấp mã số, theo yêu cầu của nước nhập khẩu và quy định của cơ quan bảo vệ thực vật Việt Nam.
Một vùng trồng được cấp mã số khi đáp ứng các tiêu chí: có diện tích tối thiểu theo quy định, có danh sách hộ và vị trí vườn, có nhật ký canh tác, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trong danh mục và đúng cách, quản lý dịch hại theo yêu cầu, và chịu sự giám sát định kỳ. Vườn của một hộ nhỏ thường không đủ diện tích tối thiểu, nên phải gộp với các hộ lân cận thành một vùng, và đó là lý do hợp tác xã hoặc doanh nghiệp đứng ra tổ chức.
Mã số vùng trồng có thể bị tạm dừng hoặc thu hồi nếu phát hiện vi phạm, như lô hàng nhiễm dư lượng, sinh vật gây hại, hay sử dụng mã của vùng khác. Khi đó cả vùng bị ảnh hưởng chứ không riêng hộ vi phạm. Vì vậy mỗi hộ trong vùng phải tuân thủ chung, và hợp tác xã cần cơ chế giám sát lẫn nhau.
Truy xuất nguồn gốc cà phê và quy định chống phá rừng của châu Âu
Liên minh châu Âu đã thông qua quy định về sản phẩm không gây mất rừng, áp dụng với cà phê và nhiều mặt hàng khác, với lộ trình thực hiện từng được lùi lại. Theo quy định này, nhà nhập khẩu phải chứng minh cà phê không được trồng trên đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020, và phải có thông tin vị trí địa lý của từng mảnh vườn nguồn. Doanh nghiệp xuất khẩu vì vậy phải thu thập toạ độ, ranh giới vườn của nông hộ cung cấp hàng.
Với vùng Đắk Glong cũ, nơi có lịch sử chuyển đổi đất rừng sang trồng cà phê và nhiều thửa đất có nguồn gốc phức tạp, đây là yêu cầu khó. Vườn trồng trên đất có nguồn gốc rừng trước mốc thời gian vẫn có thể đáp ứng nếu chứng minh được; vườn mới mở trên đất rừng sau mốc thì không. Cà phê từ những vườn không chứng minh được sẽ khó vào chuỗi xuất khẩu sang châu Âu, và có thể phải bán vào các thị trường khác với điều kiện kém hơn.
Hợp tác xã, tổ hợp tác có lợi thế khi lập bản đồ vườn hàng loạt, lưu hồ sơ tập trung, làm việc với doanh nghiệp xuất khẩu và cơ quan chức năng. Chính quyền và ngành nông nghiệp các tỉnh Tây Nguyên cũng đã triển khai việc lập bản đồ, dữ liệu vùng trồng để hỗ trợ; theo dõi thông báo của xã và ngành nông nghiệp tỉnh.
Thành lập hợp tác xã: các bước chính
Một nhóm hộ ở Quảng Khê muốn lập hợp tác xã có thể đi theo khung sau, chi tiết theo Luật Hợp tác xã và hướng dẫn hiện hành:
- Nhóm sáng lập thống nhất mục tiêu: hợp tác xã sẽ làm dịch vụ gì cho thành viên (mua vật tư, sơ chế, bán chung, quản lý vùng trồng…).
- Vận động thành viên đủ số lượng tối thiểu theo luật, tổ chức hội nghị thành lập, thông qua điều lệ, bầu hội đồng quản trị hoặc giám đốc, ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên.
- Xác định vốn góp của từng thành viên, phương án sản xuất kinh doanh ban đầu.
- Nộp hồ sơ đăng ký hợp tác xã tại cơ quan đăng ký theo phân cấp hiện hành; sau khi bỏ cấp huyện, hỏi UBND xã về nơi nộp.
- Sau khi được cấp giấy, làm thủ tục thuế, mở tài khoản, tổ chức kế toán, bắt đầu các dịch vụ cho thành viên.
- Tìm hiểu các chính sách hỗ trợ hợp tác xã nông nghiệp của nhà nước và tỉnh về đào tạo, hạ tầng, tín dụng.
Liên minh hợp tác xã tỉnh và cơ quan nông nghiệp có thể hỗ trợ tư vấn thành lập. Đừng bỏ qua bước thống nhất mục tiêu: nhiều hợp tác xã lập ra để nhận hỗ trợ rồi không có hoạt động thật, chỉ còn tên trên giấy.
Điều kiện để một liên kết bền ở vùng cà phê
Người điều hành có năng lực và được tin. Hợp tác xã sống hay chết phụ thuộc vào ban điều hành. Họ phải hiểu kỹ thuật, hiểu thị trường, minh bạch tài chính, và được thành viên tin tưởng.
Lợi ích nhìn thấy được. Thành viên phải thấy rõ lợi ích cụ thể: giá vật tư thấp hơn, giá bán cao hơn, chi phí chứng nhận được chia sẻ. Lợi ích mơ hồ thì thành viên sẽ bỏ khi có lời mời hấp dẫn từ bên ngoài.
Cách tính giá công bằng khi thị trường biến động. Hợp đồng liên kết nên có công thức giá gắn với giá thị trường tại thời điểm giao, cộng phần thưởng cho chất lượng, chứng nhận, thay vì giá cố định dễ bị một bên phá vỡ.
Minh bạch sổ sách. Thành viên có quyền xem báo cáo tài chính, biết tiền đi đâu. Họp thành viên định kỳ, công khai số liệu là cách giữ lòng tin.
Kỷ luật chung. Một hộ phun thuốc cấm, một hộ bán hàng của người ngoài qua tên hợp tác xã có thể làm cả vùng mất mã số, mất chứng nhận. Điều lệ cần quy định rõ trách nhiệm và chế tài.
Chứng nhận và thương hiệu: bước tiếp theo
Khi đã có tổ chức và hồ sơ, hợp tác xã, doanh nghiệp có thể đi tiếp: đạt các chứng nhận thực hành nông nghiệp tốt như VietGAP, chứng nhận cà phê bền vững theo các chương trình quốc tế, chứng nhận hữu cơ cho diện tích phù hợp; đăng ký sản phẩm OCOP của tỉnh để có thêm kênh quảng bá; xây dựng thương hiệu riêng cho cà phê rang xay, mắc ca, mật ong của vùng.
Chứng nhận không tự động mang lại giá cao. Nó mở cửa vào những người mua có yêu cầu, nhưng vẫn phải tìm được người mua đó và duy trì chất lượng đều đặn. Chi phí chứng nhận, đánh giá lại hằng năm, duy trì hồ sơ là có thật; tính toán kỹ khối lượng bán được với giá có thưởng trước khi đầu tư.
Người ngoài vùng muốn tìm hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp ở Quảng Khê để liên kết có thể bắt đầu từ danh bạ doanh nghiệp ở nhóm nông nghiệp và bán buôn nông sản, rồi liên hệ UBND xã, cơ quan nông nghiệp để biết thêm các hợp tác xã đang hoạt động.
Câu hỏi thường gặp
Tham gia hợp tác xã có mất quyền với vườn của mình không?
Không. Thành viên hợp tác xã kiểu mới giữ nguyên quyền sử dụng đất và tài sản trên vườn của mình. Hợp tác xã chỉ cung cấp dịch vụ chung như mua vật tư, kỹ thuật, thu gom, bán hàng; thành viên góp vốn và hưởng lợi theo điều lệ.
Vườn sầu riêng nhỏ có được cấp mã số vùng trồng không?
Một vườn nhỏ thường không đủ diện tích tối thiểu để đứng riêng, nhưng có thể gộp với các vườn lân cận thành một vùng trồng do hợp tác xã hoặc doanh nghiệp đứng ra đăng ký. Mọi hộ trong vùng phải tuân thủ chung quy trình canh tác và ghi chép.
Quy định chống phá rừng của châu Âu có cấm cà phê Quảng Khê không?
Không cấm theo vùng. Quy định yêu cầu chứng minh từng lô cà phê không đến từ đất phá rừng sau năm 2020, bằng thông tin vị trí vườn. Vườn chứng minh được thì vẫn bán được; vườn trên đất mới phá rừng thì không vào được chuỗi này.
Hợp đồng bao tiêu có đảm bảo bán được giá cao không?
Hợp đồng bao tiêu đảm bảo đầu ra theo điều kiện đã thoả thuận, không nhất thiết là giá cao nhất. Giá trị thật nằm ở sự ổn định và các khoản thưởng chất lượng. Đọc kỹ cách tính giá, tiêu chuẩn chất lượng và điều khoản khi thị trường biến động.
Thành lập hợp tác xã ở Quảng Khê cần bao nhiêu thành viên?
Luật Hợp tác xã quy định số thành viên tối thiểu cho hợp tác xã và tổ hợp tác; con số cụ thể nên tra văn bản hiện hành. Ngoài điều kiện pháp lý, quan trọng hơn là nhóm sáng lập có mục tiêu chung, người điều hành đáng tin và kế hoạch hoạt động thực tế.