Rừng vẫn là một phần lớn của cảnh quan và đời sống vùng Quảng Khê. Trên địa bàn và quanh đó có rừng tự nhiên còn lại ở những sườn cao, dốc; rừng trồng (phổ biến là keo, thông và một số loài cây gỗ khác); và những khu rừng được xếp vào loại phòng hộ đầu nguồn vì giữ nước cho các nhánh thượng nguồn sông Đồng Nai. Phần lõi rừng đặc dụng quanh núi Tà Đùng thuộc địa bàn láng giềng, không thuộc xã Quảng Khê.
Theo Luật Lâm nghiệp, rừng ở Việt Nam được chia làm ba loại theo mục đích sử dụng: rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Mỗi loại có quy định khác nhau về khai thác, canh tác và việc người dân được làm gì trong đó. Với người sống cạnh rừng, hiểu đúng loại rừng giáp đất nhà mình là chuyện thiết thực: nó quyết định được phát dọn tới đâu, có được nhận khoán bảo vệ không, có rủi ro pháp lý gì.
Bài này giải thích các loại rừng, rừng giữ vai trò gì với đất và nước của Quảng Khê, chuyện nhận khoán bảo vệ rừng, và những nguyên tắc khi đất vườn giáp rừng. Quy định cụ thể và mức xử lý vi phạm thì phải hỏi cơ quan có thẩm quyền; trang không ghi những con số chưa kiểm được.
Ba loại rừng theo mục đích sử dụng
Bảng dưới tóm theo nguyên tắc chung của pháp luật về lâm nghiệp. Việc một khu rừng cụ thể thuộc loại nào được xác định trong hồ sơ quy hoạch, không thể đoán bằng mắt:
| Loại rừng | Mục đích chính | Ai thường quản lý | Người dân lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rừng đặc dụng | Bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học, nghiên cứu | Ban quản lý vườn quốc gia, khu bảo tồn | Quy định chặt nhất, hạn chế mọi tác động |
| Rừng phòng hộ | Giữ nước đầu nguồn, chống xói mòn, điều hoà dòng chảy | Ban quản lý rừng phòng hộ, đơn vị được giao | Có thể nhận khoán bảo vệ; hạn chế khai thác |
| Rừng sản xuất | Trồng và khai thác gỗ, lâm sản | Doanh nghiệp, hộ gia đình, cộng đồng được giao | Khai thác theo quy định, có thể trồng rừng |
Ranh giới giữa các loại rừng, cũng như ranh giới giữa đất rừng và đất nông nghiệp, là thứ hay sinh chuyện nhất ở vùng cao. Trước khi phát dọn, trồng cây, làm nhà ở vùng giáp rừng, cần kiểm tra trên bản đồ quy hoạch tại xã hoặc với đơn vị quản lý rừng.
Rừng giữ gì cho Quảng Khê
Vai trò dễ thấy nhất của rừng ở vùng đồi dốc là giữ nước. Tán rừng nhiều tầng làm chậm hạt mưa trước khi chạm đất; lớp lá mục dày dưới gốc hút nước như miếng bọt biển; rễ cây mở đường cho nước ngấm sâu. Nhờ vậy mùa mưa nước không chảy tràn hết xuống suối cùng lúc, còn mùa khô nước ngầm rỉ ra nuôi suối lâu hơn. Những con suối có đầu nguồn còn rừng thường trong hơn, ít cạn hơn suối đầu nguồn đã trọc.
Vai trò thứ hai là giữ đất. Ở những sườn dốc, rễ cây đan vào nhau giữ lớp đất mặt khỏi bị cuốn trôi, giảm nguy cơ trượt nông. Khi rừng trên sườn dốc bị phá để trồng cây ngắn ngày hoặc để trống, xói mòn và sạt lở tăng rõ rệt.
Vai trò thứ ba gắn với các hồ thủy điện trong vùng: rừng đầu nguồn giảm lượng bùn cát trôi vào lòng hồ và điều hoà dòng chảy về hồ. Đây là lý do các nhà máy thủy điện trả tiền dịch vụ môi trường rừng cho lưu vực, một khoản sẽ nói ở phần dưới. Ngoài ra, rừng còn là nơi cung cấp măng, nấm, mật ong, dược liệu, củi cho nhiều gia đình đồng bào, trong phạm vi pháp luật cho phép với từng loại rừng.
Rừng trồng: keo, thông và những vạt xanh thẳng hàng
Đi trên các con đường quanh Quảng Khê, ngoài vườn cà phê sẽ thấy những vạt rừng trồng cây thẳng hàng, phổ biến là keo, có nơi là thông. Rừng trồng có thể thuộc loại rừng sản xuất, do doanh nghiệp, hộ gia đình trồng để khai thác gỗ; hoặc được trồng trên đất rừng phòng hộ để phục hồi độ che phủ.
Rừng keo sinh trưởng nhanh, sau một số năm có thể khai thác bán gỗ nguyên liệu. Đổi lại, rừng trồng một loài không giữ nước, giữ đất và nuôi đa dạng sinh học tốt bằng rừng tự nhiên nhiều tầng. Khi khai thác trắng một vạt keo trên sườn dốc, đất bị trống trong một thời gian và dễ xói nếu gặp mùa mưa.
Với hộ gia đình được giao đất rừng sản xuất, trồng rừng là một lựa chọn sinh kế dài hơi, ít công chăm hơn cà phê nhưng vốn quay vòng chậm. Việc chọn loài cây, mật độ, thời điểm khai thác nên hỏi cán bộ lâm nghiệp và tham khảo các chương trình hỗ trợ trồng rừng nếu có.
Nhận khoán bảo vệ rừng và tiền dịch vụ môi trường rừng
Ở nhiều nơi trong vùng Đắk Glong cũ, các đơn vị quản lý rừng giao khoán một số diện tích rừng cho hộ gia đình, nhóm hộ hoặc cộng đồng thôn bon bảo vệ. Người nhận khoán có trách nhiệm tuần tra, phát hiện và báo cáo việc phá rừng, cháy rừng, khai thác trái phép; đổi lại được nhận một khoản tiền theo diện tích và theo quy định của từng chương trình.
Một nguồn tiền quan trọng cho việc khoán bảo vệ là chi trả dịch vụ môi trường rừng. Nguyên tắc là những đơn vị được hưởng lợi từ rừng, như nhà máy thủy điện dùng nước từ lưu vực có rừng, cơ sở cung cấp nước sạch, phải trả tiền; tiền này qua quỹ bảo vệ và phát triển rừng được chi lại cho chủ rừng và người nhận khoán bảo vệ trong lưu vực. Vì vùng này nằm ở thượng nguồn sông Đồng Nai, có các hồ thủy điện lớn, khoản tiền dịch vụ môi trường rừng là một nguồn thu đáng kể với nhiều hộ nhận khoán.
Mức tiền cụ thể mỗi năm thay đổi theo lưu vực, theo diện tích, theo nguồn thu của quỹ, nên trang không ghi con số. Hộ muốn tham gia nhận khoán nên hỏi trưởng thôn, cán bộ lâm nghiệp xã hoặc đơn vị quản lý rừng đóng trên địa bàn về điều kiện và thủ tục.
Khi đất vườn giáp rừng: những nguyên tắc nên giữ
Biết rõ ranh giới trên giấy tờ. Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ghi diện tích và ranh giới thửa đất. Phần nằm ngoài ranh, dù đã cày cuốc nhiều năm, vẫn có thể là đất rừng. Mở rộng vườn lấn vào rừng là hành vi vi phạm có thể bị xử lý nặng, kể cả khi chỉ vài chục mét.
Không phát, không đốt sát bìa rừng. Đốt dọn thực bì ở vườn giáp rừng là nguyên nhân phổ biến gây cháy rừng mùa khô. Nên giữ một đường băng sạch cỏ dọc ranh giới và tuân thủ quy định về đốt trong mùa nguy cơ cháy.
Không mua bán đất rừng không giấy tờ. Ở vùng cao, việc sang nhượng đất bằng giấy tay vẫn còn. Đất có nguồn gốc lấn chiếm rừng thường không thể cấp giấy chứng nhận và có thể bị thu hồi. Người mua là người chịu thiệt.
Báo khi thấy phá rừng. Khi thấy chặt phá, đốt rừng, xe chở gỗ bất thường, báo cho trưởng thôn, cán bộ xã hoặc đơn vị quản lý rừng. Việc giữ rừng đầu nguồn là giữ nước cho chính vườn nhà mình.
Hỏi trước khi khai thác lâm sản. Việc lấy măng, nấm, củi, dược liệu trong rừng tuỳ loại rừng và quy định của đơn vị quản lý. Đồng bào trong thôn bon thường có thoả thuận riêng với đơn vị quản lý; người ngoài nên hỏi trước.
Đưa cây gỗ trở lại vườn: một kiểu “rừng” mới
Không phải chỉ rừng trên đất lâm nghiệp mới giữ được đất và nước. Một vườn cà phê có hàng cây che bóng, cây chắn gió, cây gỗ trồng xen theo hàng đã mang một phần chức năng của rừng: tán cây làm chậm mưa, lá rụng thành lớp phủ, rễ sâu giữ đất trên sườn, bóng mát giảm nóng và giảm bốc hơi mùa khô. Ở Tây Nguyên, kiểu vườn nhiều tầng như vậy từng phổ biến, rồi bị thu hẹp khi người ta chặt bỏ cây che bóng để trồng dày cà phê.
Những năm gần đây, nhiều nhà vườn quay lại trồng xen: cây ăn trái như sầu riêng, bơ, mắc ca; cây gỗ như muồng, keo dọc bờ lô; cây họ đậu làm phân xanh. Lợi ích về đất và nước thường thấy rõ sau vài năm, nhất là trong những năm hạn. Đổi lại, cần tính toán mật độ để cây che bóng không cạnh tranh ánh sáng, dinh dưỡng với cây chính.
Chọn cây gì, trồng thế nào thuộc phía kỹ thuật canh tác, có trong mục cà phê và nông sản. Ở đây chỉ nhấn một ý: trên vùng đồi dốc như Quảng Khê, mỗi hàng cây được trồng thêm là một hàng giữ đất.
Rừng đã mất và rừng đang về
Không cần giấu: trong vài chục năm qua, diện tích rừng tự nhiên ở vùng Đắk Nông nói chung và Đắk Glong nói riêng đã giảm đáng kể. Rừng nhường chỗ cho cà phê, hồ tiêu, cho lòng hồ thủy điện, cho đường sá và khu dân cư; một phần bị phá trái phép. Báo chí từng nhiều lần nhắc đến tình trạng phá rừng ở các tỉnh Tây Nguyên, trong đó có Đắk Nông.
Những năm gần đây, nhiều chương trình trồng rừng, khoanh nuôi, giao khoán bảo vệ được triển khai, và nhận thức về vai trò của rừng đầu nguồn đã thay đổi, nhất là sau những năm hạn nặng làm suối cạn, giếng khô. Một số nhà vườn bắt đầu trồng cây gỗ, cây che bóng xen trong vườn cà phê, vừa giữ ẩm vừa có thêm nguồn thu dài hạn.
Rừng không thể hồi lại trong một vài năm. Nhưng mỗi khoảnh rừng đầu nguồn được giữ, mỗi hàng cây được trồng trên sườn dốc, mỗi vụ cháy được ngăn đều góp phần cho đất và nước của Quảng Khê bền hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ở Quảng Khê có những loại rừng nào?
Có rừng tự nhiên còn lại ở các sườn cao, dốc; rừng trồng như keo, thông; và các khu rừng được xếp loại phòng hộ đầu nguồn. Loại rừng của từng khu cụ thể phải tra trong hồ sơ quy hoạch tại xã hoặc đơn vị quản lý rừng.
Vườn quốc gia Tà Đùng có thuộc xã Quảng Khê không?
Phần lõi rừng đặc dụng quanh núi Tà Đùng gắn với địa bàn xã Tà Đùng mới, láng giềng của Quảng Khê. Ranh giới cụ thể của từng phân khu nên hỏi ban quản lý hoặc chính quyền địa phương.
Hộ gia đình có được nhận khoán bảo vệ rừng không?
Ở nhiều nơi có. Hộ gia đình, nhóm hộ hoặc cộng đồng thôn bon có thể nhận khoán theo chương trình của đơn vị quản lý rừng. Nên hỏi trưởng thôn hoặc cán bộ lâm nghiệp xã về điều kiện và thủ tục.
Tiền dịch vụ môi trường rừng là gì?
Là khoản tiền mà các đơn vị hưởng lợi từ rừng, như nhà máy thủy điện, cơ sở cấp nước, trả cho việc bảo vệ rừng trong lưu vực. Tiền được chi qua quỹ bảo vệ và phát triển rừng cho chủ rừng và người nhận khoán, mức chi thay đổi theo từng năm.
Mua đất giáp rừng cần kiểm tra gì?
Kiểm tra giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đối chiếu ranh giới trên bản đồ địa chính và quy hoạch rừng tại xã, hỏi đơn vị quản lý rừng nếu cần. Đất có nguồn gốc lấn rừng thường không cấp được giấy và có thể bị thu hồi.
Có được trồng cây gỗ xen trong vườn cà phê không?
Trên đất nông nghiệp của mình, hộ gia đình có thể trồng cây che bóng, cây gỗ xen theo nhu cầu. Khi khai thác cây gỗ, nên hỏi quy định hiện hành về hồ sơ nguồn gốc để bán được hợp pháp.