Mùa mưa ở vùng đồi dốc như Quảng Khê có ba nguy cơ chính: sạt taluy và trượt đất ở sườn dốc, nhất là chỗ đã bị đào cắt làm đường, làm nhà; lũ quét và nước suối dâng nhanh ở các thung hẹp sau mưa lớn; và sụt lún đường, nền nhà khi đất ngấm no nước. Nguy cơ cao nhất thường rơi vào giữa và cuối mùa mưa, sau nhiều ngày mưa liên tục hoặc một trận mưa rất lớn.
Phần lớn các vụ sạt lở có dấu hiệu báo trước nếu biết nhìn: vết nứt trên mặt đất, cây nghiêng, nước suối đổi màu, tiếng động lạ. Bài này liệt kê những dấu hiệu ấy, chỉ ra nhà nào, chỗ nào cần để ý hơn, những gì nên chuẩn bị từ đầu mùa, và nên làm gì khi có cảnh báo. Mọi chỉ dẫn của chính quyền và lực lượng cứu hộ tại chỗ luôn được ưu tiên hơn những gì viết ở đây.
Vì sao đất đồi trượt trong mùa mưa
Một sườn đồi đứng vững được là nhờ ma sát giữa các hạt đất và lực bám của rễ cây. Khi mưa kéo dài, nước ngấm sâu vào đất, lấp đầy các lỗ rỗng. Đất nặng lên vì chứa nước, còn ma sát giữa các hạt lại giảm vì nước len vào giữa, đẩy chúng xa nhau. Tới một lúc, phần đất phía trên không còn bám được vào phần bên dưới và trượt xuống.
Con người làm nguy cơ này tăng lên theo nhiều cách. Đào cắt chân sườn để làm đường, san nền nhà làm mất phần đỡ ở chân dốc. Phá rừng, phát quang sườn dốc làm mất lực bám của rễ. Đổ đất thải, đá thải lên sườn làm tăng tải trọng. Làm mương, ống dẫn nước rò rỉ khiến nước ngấm tập trung vào một chỗ. Phần lớn các vụ sạt lở trong vùng đồi có dân cư đều có ít nhất một trong các yếu tố này.
Đất bazan dày, khi khô rất chắc, nhưng khi ngấm no nước lại có thể trượt thành những khối lớn. Đất trên đá phong hoá dở dang ở sườn dốc thì dễ trượt theo mặt tiếp xúc giữa lớp đất và lớp đá bên dưới.
Những dấu hiệu báo trước cần để ý
Vết nứt mới trên mặt đất, sân, tường nhà. Đặc biệt là vết nứt chạy ngang sườn dốc phía trên nhà hoặc phía trên đường, vết nứt to dần qua từng ngày mưa. Nền nhà, sân bê tông bị nứt, cửa đột nhiên kẹt khó đóng cũng là dấu hiệu nền đất đang dịch chuyển.
Cây, cột điện, hàng rào nghiêng. Cây trên sườn nghiêng dần về phía dốc, cột điện, cọc rào lệch khỏi phương thẳng đứng là dấu hiệu đất bên dưới đang trượt chậm.
Nước thay đổi bất thường. Mạch nước mới phun ra ở chân sườn, nước giếng đột nhiên đục hoặc dâng cao, nước suối đang trong bỗng đục ngầu và có cành cây trôi, hoặc nước suối đột ngột giảm trong lúc vẫn mưa (có thể phía trên bị chặn, sắp vỡ).
Âm thanh lạ. Tiếng răng rắc của rễ cây đứt, tiếng ầm ì từ trong lòng đất hoặc từ phía thượng nguồn suối, tiếng đá lăn. Ban đêm, những âm thanh này dễ nghe thấy hơn.
Đá rơi, đất lở nhỏ. Những mảng đất nhỏ rơi xuống từ taluy, đá lăn ra mặt đường thường là báo hiệu trước cho một khối lớn hơn.
Nhà nào, chỗ nào cần để ý hơn
Không phải mọi ngôi nhà ở Quảng Khê đều có nguy cơ như nhau. Những chỗ cần cảnh giác hơn gồm: nhà nằm sát chân một taluy cao mới đào; nhà dựng trên nền đất đắp ở mép sườn dốc; nhà ở sát mép suối trong thung hẹp, nhất là chỗ suối uốn khúc; nhà nằm dưới một sườn dốc vừa bị phát quang trắng; nhà ở cuối một khe nước tự nhiên mà mùa mưa nước dồn qua.
Những đoạn đường cần cảnh giác là đoạn có taluy cao dựng đứng, đoạn đường đắp men theo vực, đoạn đường cắt ngang khe suối, ngầm tràn. Người dân trong thôn thường biết rõ những chỗ này vì năm nào cũng có chuyện; người mới đến nên hỏi.
Nếu nhà bạn nằm ở một trong các vị trí trên, nên chủ động trao đổi với trưởng thôn, cán bộ xã về mức độ nguy cơ. Chính quyền địa phương thường có danh sách các điểm có nguy cơ sạt lở và phương án di dời tạm khi có mưa lớn.
Chuẩn bị từ đầu mùa mưa
Những việc dưới đây làm tốt nhất vào cuối mùa khô, trước khi mưa lớn đến, vì lúc đó đất khô, dễ làm và còn thời gian:
- Đi một vòng quanh nhà và phía trên nhà, tìm vết nứt, chỗ đất sụt, ống nước rò. Ghi lại hoặc chụp ảnh để so với sau mỗi đợt mưa.
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà và rãnh đỉnh phía trên taluy (nếu có), để nước mưa được dẫn vòng qua chứ không ngấm vào sườn sau nhà.
- Không đổ thêm đất, đá, rác lên mép sườn dốc; không đào thêm vào chân taluy sau nhà trong mùa mưa.
- Trồng hoặc giữ cỏ, cây bụi trên mái taluy đất để giảm xói mặt. Cây lớn rễ sâu ở đỉnh taluy cao cần cân nhắc vì gió có thể làm bật gốc kéo theo đất.
- Chuẩn bị túi đồ khẩn cấp: giấy tờ quan trọng trong túi chống nước, đèn pin, pin dự phòng, thuốc men, ít lương khô, nước uống, áo mưa.
- Thống nhất trong gia đình: nếu phải rời nhà thì đi đâu, theo đường nào, ai đưa người già và trẻ nhỏ.
- Lưu số liên lạc của trưởng thôn và cán bộ xã phụ trách phòng chống thiên tai.
Chuẩn bị không tốn nhiều tiền, chủ yếu là thời gian và thói quen. Những gia đình đã từng trải qua một mùa mưa sạt lở thường làm các việc này như một phần của lịch năm.
Khi có mưa lớn kéo dài hoặc có cảnh báo
Theo dõi thông báo qua loa truyền thanh của thôn, tin nhắn cảnh báo, đài, và mạng xã hội chính thức của xã, của tỉnh. Khi chính quyền yêu cầu sơ tán, hãy đi ngay, đừng nán lại thu dọn tài sản. Phần lớn thương vong trong các vụ sạt lở là ở những người nán lại hoặc quay về lấy đồ.
Ban đêm là lúc nguy hiểm nhất vì khó thấy dấu hiệu và người đang ngủ. Trong những đêm mưa rất lớn, nếu nhà nằm ở vị trí nguy cơ, nên cân nhắc ngủ nhờ nhà người thân ở chỗ an toàn, hoặc thay phiên nhau thức canh. Không ngủ ở gian nhà sát taluy phía sau.
Không đi qua ngầm tràn, cầu tạm, đoạn đường có nước chảy xiết qua mặt; không đứng xem lũ ở bờ suối; không đi vào vùng vừa sạt để lấy đồ vì đất có thể tiếp tục trượt. Khi thấy dấu hiệu bất thường, báo ngay cho trưởng thôn và hàng xóm xung quanh.
Lũ quét ở thung hẹp: nhanh và bất ngờ
Lũ quét khác lũ thường ở tốc độ. Mưa rất lớn trên thượng nguồn một khe suối nhỏ, nước từ các sườn đồi dốc dồn xuống cùng lúc, mang theo đất đá, cây cối, có thể làm mực nước suối dâng lên rất nhanh trong thời gian ngắn. Chỗ bạn đứng có khi trời không mưa to, nhưng thượng nguồn thì đã mưa dữ dội.
Dấu hiệu cần chú ý: nước suối đột ngột đục, dâng nhanh, có nhiều rác, cành cây trôi; tiếng ầm từ phía thượng nguồn; nước suối đột ngột giảm bất thường trong lúc mưa lớn (có thể do một vật cản phía trên đang giữ nước, có thể vỡ). Khi thấy những dấu hiệu này, rời xa lòng suối và lên chỗ cao ngay, đừng chờ xem.
Trẻ em hay ra suối tắm, bắt cá; người làm vườn hay qua suối để vào rẫy. Trong mùa mưa, nên dặn trẻ không chơi ở suối, và người lớn không cố vượt suối khi nước đang lên.
Sau khi mưa tạnh: kiểm tra và khắc phục
Nhiều người nghĩ mưa tạnh là hết nguy hiểm. Thực ra đất đồi còn no nước trong vài ngày sau mưa lớn, và một số vụ sạt xảy ra đúng lúc trời đã hửng nắng. Trong những ngày ấy, vẫn nên tránh ở gian nhà sát taluy và tránh đi qua những đoạn đường vừa có dấu hiệu sạt.
Khi đất đã ráo hơn, đi kiểm tra lại quanh nhà: vết nứt cũ có to ra không, có vết nứt mới không, rãnh thoát nước có bị đất lấp không, mái taluy có chỗ nào phình ra hay sụt xuống không. Chụp ảnh lại để so với ảnh đã chụp đầu mùa. Khơi thông rãnh, lấp kín các vết nứt trên mặt đất phía trên nhà bằng đất sét nén để nước không ngấm vào trong đợt mưa sau.
Nếu có đất đá sạt xuống sân, đường, đừng vội xúc dọn phần chân khối sạt khi khối đất phía trên còn treo; dọn chân có thể làm khối trên trượt tiếp. Với khối sạt lớn hoặc ảnh hưởng đến nhà, báo chính quyền xã để được hướng dẫn và hỗ trợ.
Những hiểu lầm hay gặp về sạt lở
Nhà xây kiên cố thì không sợ sạt. Nhà vững đến đâu cũng không chống được khi cả khối đất bên dưới hoặc phía sau trượt. Sự an toàn phụ thuộc vào nền đất và vị trí nhiều hơn vào độ chắc của tường.
Chỗ này ở mấy chục năm chưa sạt bao giờ. Điều kiện có thể đã đổi: một con đường mới đào chân dốc, một khoảnh rừng phía trên mới bị phát, một năm mưa dị thường. Quá khứ yên ổn không bảo đảm cho năm nay.
Trời tạnh rồi là yên. Như đã nói, đất còn no nước vài ngày sau mưa và vẫn có thể trượt.
Cây to trên taluy là chống sạt tốt nhất. Cây giữ đất nông tốt nhưng cây lớn trên mép taluy cao cũng có thể bị gió quật bật gốc, kéo theo mảng đất. Cỏ và cây bụi rễ chùm trên mặt taluy, cộng với thoát nước tốt, thường hiệu quả hơn ở chỗ dốc đứng.
Sạt lở là chuyện của trời, không làm gì được. Mưa là chuyện của trời, nhưng việc đào cắt, đổ đất, phá rừng, để nước ngấm tập trung là chuyện của người. Phần lớn biện pháp giảm nguy cơ nằm trong tay chính gia đình và thôn xóm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào ở Quảng Khê hay sạt lở nhất?
Thường vào giữa và cuối mùa mưa, khoảng tháng 7 tới tháng 10, sau nhiều ngày mưa liên tục khi đất đã ngấm no nước, hoặc khi có một trận mưa rất lớn. Đầu mùa mưa nguy cơ thấp hơn vì đất còn khô.
Nhà có vết nứt sau mưa thì nên làm gì?
Theo dõi xem vết nứt có to ra không, chụp ảnh đánh dấu để so sánh, báo trưởng thôn và cán bộ xã. Nếu vết nứt phát triển nhanh, cửa kẹt, tường nghiêng, nên rời nhà sang chỗ an toàn và chờ người có chuyên môn kiểm tra.
Trồng cây trên taluy có chống được sạt lở không?
Cỏ và cây bụi giúp giảm xói mặt và giữ lớp đất nông. Với taluy cao, dốc, sạt sâu thì cây không đủ, cần giải pháp kỹ thuật như giảm độ dốc, tường chắn, rãnh thoát nước, do đơn vị có chuyên môn tính toán.
Có nên tự đào chân taluy sau nhà để mở rộng sân không?
Không nên, nhất là trong mùa mưa. Đào chân taluy làm mất phần đỡ của sườn đất phía trên, là một nguyên nhân phổ biến gây sạt lở. Muốn mở rộng, nên hỏi ý kiến người có chuyên môn và làm tường chắn đúng kỹ thuật.
Làm sao biết nhà mình có nằm trong vùng nguy cơ sạt lở không?
Hỏi chính quyền xã, nơi thường có danh sách các điểm nguy cơ và phương án ứng phó. Hỏi thêm người già trong thôn về lịch sử sạt lở của khu vực, vì những chỗ từng sạt thường có nguy cơ sạt lại.
Khi có lũ quét nên làm gì?
Rời xa lòng suối và lên chỗ cao ngay khi thấy nước đục, dâng nhanh hoặc nghe tiếng ầm từ thượng nguồn. Không vượt suối, không đứng xem lũ, không quay lại lấy đồ. Báo cho hàng xóm và trưởng thôn.