Xói mòn là chuyện lớp đất mặt màu mỡ nhất của vườn bị nước mưa cuốn trôi xuống chân dốc và xuống suối. Trên các sườn dốc ở Quảng Khê, nhất là vườn mới trồng, vườn làm cỏ sạch trơn, đường đất và đất trống, mỗi trận mưa lớn có thể mang đi một lượng đất đáng kể. Mất vài phân đất mặt nghe có vẻ ít, nhưng đó là phần chứa nhiều mùn và dinh dưỡng nhất, và tự nhiên cần rất lâu mới tạo lại được.
Cách giữ đất không cần tiền nhiều mà cần thói quen: giữ mặt đất luôn có lớp phủ, trồng và làm bờ theo đường đồng mức, có dải cây cỏ cản dòng chảy, và không để nước dồn thành dòng lớn. Bài này giải thích cơ chế xói, cách nhận ra đất đang trôi, và các biện pháp nhà vườn trong vùng có thể làm. Phần bón phân, chăm sóc cây trồng nằm trong mục cà phê và nông sản.
Đất trôi như thế nào
Xói mòn bắt đầu từ hạt mưa. Một hạt mưa lớn rơi từ trên cao xuống mặt đất trống giống như một cú đập nhỏ: nó đánh tơi các hạt đất, làm chúng bắn lên và rơi xuống chỗ thấp hơn một chút. Hàng triệu hạt mưa như thế làm lớp đất mặt bị phá vỡ cấu trúc, các hạt mịn lấp vào lỗ rỗng, mặt đất đóng váng, nước ngấm kém đi.
Khi nước không ngấm kịp, nó chảy tràn trên mặt đất thành một lớp mỏng, mang theo các hạt đất đã bị đánh tơi. Trên sườn dài, lớp nước mỏng gom lại thành những dòng nhỏ, đào thành rãnh. Rãnh nhỏ gặp nhau thành rãnh lớn, sâu dần qua từng trận mưa, có khi thành những vết khoét sâu tới đầu gối giữa vườn.
Hai yếu tố làm xói mạnh lên rõ rệt: độ dốc và chiều dài sườn. Sườn càng dốc, nước chảy càng nhanh, sức cuốn càng lớn. Sườn càng dài mà không có gì cản, nước gom càng nhiều. Vì thế biện pháp giữ đất chủ yếu nhắm vào hai việc: che mặt đất khỏi hạt mưa, và cắt ngắn đường chảy của nước.
Vì sao đất bazan dễ xói khi để trống
Đất đỏ bazan tơi xốp, nhẹ, các hạt kết với nhau thành viên nhỏ. Khi được che phủ, cấu trúc này giúp nước ngấm rất tốt. Nhưng khi để trống dưới mưa lớn, các viên đất nhỏ dễ bị hạt mưa đánh vỡ và dễ bị dòng nước cuốn đi vì nhẹ. Đất bazan trên sườn dốc mà không có lớp phủ là loại đất mất nhanh nhất.
Thời điểm nguy hiểm nhất là khi đất vừa được làm: vườn mới phá để trồng, vườn vừa làm cỏ sạch trước mùa mưa, đất vừa cày xới, bồn gốc vừa xới để bón phân. Đúng lúc đó mà gặp mưa giông đầu mùa thì lớp đất tơi xốp nhất bị cuốn sạch. Nhiều nhà vườn ở Tây Nguyên đã thay đổi thói quen làm cỏ trắng gốc vì lý do này.
Bón phân cũng liên quan. Phân rải trên mặt đất trống trước một trận mưa lớn có thể bị cuốn đi gần hết, vừa mất tiền vừa làm bẩn suối. Nhiều nhà vườn chọn bón khi đất đủ ẩm và không có mưa lớn ngay sau đó, và lấp phân dưới lớp đất mỏng hoặc dưới lớp tủ gốc.
Dấu hiệu vườn đang mất đất
Rễ cây trồi lên mặt đất. Rễ cà phê, rễ tiêu lộ ra quanh gốc, nhất là ở phía trên dốc của gốc, là dấu hiệu lớp đất mặt đã bị cuốn đi qua nhiều mùa.
Đất dồn lại ở phía dưới gốc cây, chân bờ, hàng rào. Đất trôi từ trên xuống bị chặn lại thành những gờ đất ở phía dưới các vật cản.
Rãnh nước hình thành giữa hàng cây. Sau mưa, thấy những rãnh nhỏ chạy theo chiều dốc giữa các hàng cây, có cát sỏi đọng lại, là nước đang gom thành dòng.
Nước chảy ra khỏi vườn đục ngầu. Trong một trận mưa, nước chảy ra ở chân vườn đục đỏ là đất đang đi theo nước.
Đất mặt ở phía trên dốc nhạt màu, nhiều sỏi. Khi lớp đất mặt sẫm màu bị cuốn đi, lớp đất bên dưới nhạt hơn, chặt hơn, đôi khi lộ sỏi đá phong hoá.
Cây phía trên dốc kém hơn cây phía dưới. Cùng một giống, cùng chăm sóc mà hàng cây phía trên dốc còi hơn hẳn thì một phần lý do có thể là đất ở đó đã mỏng đi.
Các biện pháp giữ đất và mức đầu tư
Bảng dưới gom những biện pháp phổ biến, từ dễ đến tốn công hơn. Phần lớn nhà vườn có thể bắt đầu từ những dòng đầu mà không cần vốn lớn:
| Biện pháp | Cách làm | Tác dụng chính | Mức đầu tư |
|---|---|---|---|
| Tủ gốc | Phủ cỏ khô, lá, vỏ cà phê, cành băm quanh gốc | Che hạt mưa, giữ ẩm, thêm chất hữu cơ | Thấp, tận dụng phế phẩm |
| Giữ cỏ giữa hàng | Cắt cỏ thấp thay vì làm cỏ trắng, chỉ dọn sạch quanh gốc | Che phủ mặt đất, giảm dòng chảy | Thấp |
| Trồng theo đường đồng mức | Hàng cây chạy ngang sườn, không chạy dọc dốc | Mỗi hàng cây là một vật cản nước | Thấp nếu làm từ đầu |
| Băng cây xanh, cây phân xanh | Trồng dải cỏ, cây họ đậu ngang sườn cách quãng | Cắt ngắn đường chảy, giữ đất lại | Thấp đến vừa |
| Bờ, rãnh, hố giữ nước | Đắp bờ nhỏ, đào rãnh ngang sườn, hố giữ nước giữa hàng | Giữ nước ngấm, chặn đất trôi | Vừa, tốn công |
| Ruộng bậc thang | Cắt sườn thành các bậc phẳng | Giảm hẳn độ dốc | Cao, chỉ hợp chỗ rất dốc |
Kết hợp hai ba biện pháp thường hiệu quả hơn làm một biện pháp thật kỹ. Ví dụ phổ biến: tủ gốc cộng với giữ cỏ giữa hàng cộng với vài dải cây phân xanh ngang sườn.
Hố giữ nước: cách cũ mà hợp với mùa khô ngày càng dài
Một biện pháp được nhiều nhà vườn cà phê ở Tây Nguyên dùng là đào những hố hoặc rãnh nhỏ giữa các hàng cây, nằm ngang sườn dốc. Mùa mưa, nước chảy tràn bị giữ lại trong hố, có thời gian ngấm xuống đất thay vì trôi đi; đất bị cuốn theo cũng lắng lại trong hố. Cuối mùa, đất và lá mục trong hố được vét lên tủ lại gốc cây.
Lợi ích kép của cách này là vừa giảm xói, vừa tăng lượng nước ngấm vào đất, giúp vườn bớt khát trong mùa khô. Với những năm hạn kéo dài, mỗi phần nước giữ lại được trong đất mùa mưa đều có giá trị.
Kích thước, khoảng cách hố tuỳ độ dốc và loại đất. Hố quá lớn ở sườn rất dốc, đất yếu có thể làm nước ngấm tập trung, tăng nguy cơ sạt nông, nên hỏi kinh nghiệm cán bộ khuyến nông và những nhà vườn đã làm lâu năm trong vùng.
Đường đất, sân phơi và những “nhà máy sản xuất xói mòn”
Trong một vùng vườn đồi, nhiều khi nguồn xói lớn nhất không nằm trong vườn mà nằm ở những bề mặt trống: đường đất vào lô, lối đi xe công nông, sân phơi đất nện, khoảnh đất vừa san ủi. Những bề mặt này gần như không ngấm nước, mưa xuống là thành dòng, cuốn đất từ chính mặt đường và đổ thẳng vào vườn hoặc suối.
Một vài cách đơn giản giảm phần này: làm những gờ chéo ngang mặt đường đất để bẻ dòng nước ra hai bên thay vì để nó chạy dọc đường; trồng cỏ hai bên lề; không để nước từ đường đổ thẳng vào gốc cây; với sân phơi, có rãnh thu và điểm xả có lót đá. Đường đất trong lô vườn nên chạy chéo theo sườn thay vì thẳng từ trên đỉnh xuống chân đồi.
Những gì làm trên đường chung của thôn thì nên bàn trong thôn. Một gờ bẻ nước ở nhà này có thể đổ nước sang đất nhà bên kia. Thống nhất vị trí cống, rãnh, điểm xả giữa các hộ giúp tránh mâu thuẫn mùa mưa.
Vài trận mưa quyết định lượng đất mất cả năm
Một điều ít người để ý: phần lớn lượng đất bị xói trong một năm thường không đến đều đặn từ mọi trận mưa, mà dồn vào một số ít trận mưa rất lớn. Một trận giông đầu mùa khi đất vừa được làm cỏ, một đợt mưa cực đoan giữa mùa khi đất đã no nước, có thể cuốn đi lượng đất bằng nhiều tuần mưa thường cộng lại.
Điều đó có hai hệ quả thực tế. Thứ nhất, thời điểm làm đất rất quan trọng: tránh để đất trống đúng lúc giông đầu mùa hay có dự báo mưa lớn. Thứ hai, biện pháp giữ đất phải chịu được trận mưa lớn nhất chứ không chỉ mưa bình thường: bờ phải đủ chắc, rãnh phải đủ sâu, điểm xả phải đủ bền. Khi những năm mưa cực đoan có xu hướng nhiều hơn, chuẩn bị cho trận lớn nhất càng cần thiết.
Vườn mới trồng: giai đoạn dễ mất đất nhất
Khi chuyển đổi cây trồng, chẳng hạn phá cà phê già để trồng sầu riêng hay trồng lại cà phê, vườn trải qua một giai đoạn vài năm đất gần như trống: cây con chưa có tán, gốc cũ đã bị nhổ, đất bị cày xới. Đây là giai đoạn xói mòn mạnh nhất trong cả vòng đời một vườn cây.
Những cách giữ đất cho vườn mới: giữ lại một phần thảm cỏ, không cày xới toàn bộ mà chỉ đào hố trồng; trồng cây họ đậu, cây phân xanh che phủ giữa hàng trong những năm đầu; tủ gốc cây con thật dày; làm bờ, hố giữ nước ngay từ đầu chứ không đợi vườn lớn. Thời điểm phá vườn cũ nên chọn cuối mùa mưa hoặc mùa khô, để khi mưa lớn đến, cây che phủ đã kịp mọc.
Người mua lại một vườn vừa phá trắng nên nhìn kỹ dấu vết xói: rãnh nước trên mặt đất, gờ đất dồn ở chân lô, rễ cũ trồi lên. Đó là thông tin về việc đất đã mất bao nhiêu và cần làm gì trước khi xuống giống.
Giữ đất là giữ vườn cho đời sau
Đất mất đi qua xói mòn không quay lại. Lớp đất mặt bị cuốn trôi nằm ở đáy suối, ở lòng hồ, không còn trên sườn đồi để nuôi cây. Những vườn cà phê đầu tiên ở vùng đất mới được trồng trên đất rừng vừa phá, giàu mùn; vài chục năm sau, nếu không được giữ, chính những vườn ấy có thể chỉ còn lại lớp đất mỏng, bạc màu, phải bón rất nhiều mới có năng suất.
Với các gia đình định ở lâu dài và để lại vườn cho con cái, giữ đất là một khoản đầu tư âm thầm nhưng bền nhất. Nó không thấy ngay trong một vụ, nhưng thấy rất rõ sau mười năm, hai mươi năm: vườn nhà nào giữ đất tốt thì cây còn khoẻ, đất còn sẫm màu, giếng còn nước; vườn nhà nào để đất trôi thì phải bón ngày càng nhiều mà cây vẫn kém.
Câu hỏi thường gặp
Làm cỏ sạch gốc có tốt không?
Dọn sạch cỏ quanh gốc trong bán kính tán cây giúp cây không bị cạnh tranh, nhưng làm cỏ trắng toàn vườn trên đất dốc thì làm đất trơ trọi, dễ xói khi mưa. Nhiều nhà vườn giữ cỏ thấp giữa hàng và chỉ dọn quanh gốc.
Tủ gốc bằng gì cho rẻ?
Có thể dùng cỏ khô cắt trong vườn, lá cây rụng, vỏ cà phê sau khi xay, cành nhánh băm nhỏ sau tỉa cành, rơm rạ nếu có. Lớp tủ nên cách gốc một chút để tránh ẩm ướt sát cổ rễ.
Vườn đã bị xói lộ rễ có cứu được không?
Có thể cải thiện: vun đất, tủ gốc dày, bổ sung phân hữu cơ, làm bờ và hố giữ nước để chặn xói tiếp. Đất mất thì không lấy lại được ngay, nhưng có thể ngăn mất thêm và cải tạo dần lớp đất còn lại.
Trồng cây theo đường đồng mức là thế nào?
Là trồng các hàng cây chạy ngang sườn dốc, theo các đường có cùng độ cao, thay vì chạy thẳng từ trên xuống. Mỗi hàng cây thành một vật cản làm chậm dòng nước, giữ đất lại.
Hố giữ nước có làm tăng nguy cơ sạt không?
Ở sườn rất dốc, đất yếu, hố quá lớn có thể làm nước ngấm tập trung và tăng nguy cơ sạt nông. Nên làm hố vừa phải, rải đều, và hỏi kinh nghiệm cán bộ khuyến nông, nhà vườn lâu năm trong vùng.
Ai hỗ trợ kỹ thuật chống xói mòn ở Quảng Khê?
Có thể hỏi cán bộ khuyến nông của xã, các hợp tác xã nông nghiệp, các chương trình nông nghiệp bền vững của doanh nghiệp thu mua cà phê, hoặc cơ quan chuyên môn nông nghiệp của tỉnh.