Làm nhà trên đất dốc ở Quảng Khê an toàn khi giữ được ba điều: chọn chỗ không nằm trên đường nước dồn và không sát chân taluy cao; san nền vừa đủ, hạn chế cắt sâu vào sườn đồi; và dẫn được toàn bộ nước mưa từ phía trên vòng qua nhà, không cho ngấm vào nền và vào mái đất sau nhà. Khi phải cắt sườn cao, cần tường chắn được tính toán đúng kỹ thuật chứ không chỉ xếp đá cho có.
Phần lớn những ngôi nhà bị nứt, lún, bị đất tràn vào trong mùa mưa ở vùng đồi đều vi phạm ít nhất một trong ba điều trên. Bài này đi qua từng bước từ lúc xem đất tới lúc hoàn thiện, theo góc nhìn của chủ nhà. Phần thiết kế, tính toán kết cấu, móng cho nhà nhiều tầng là việc của người có chuyên môn; giấy phép xây dựng và giấy tờ đất có trong mục thủ tục và đời sống.
Xem đất trước khi xem nhà
Trước khi nghĩ tới kiểu nhà, hãy đứng trên mảnh đất và nhìn lên phía trên. Phía trên có gì: một sườn đồi dài trống trơn, một vườn cà phê, một con đường, hay một khoảnh rừng? Nước mưa trên toàn bộ phần đất phía trên ấy sẽ chảy qua đâu để xuống? Nếu có một rãnh tự nhiên, một khe trũng chạy ngang qua mảnh đất, đó là đường nước, và đặt nhà lên đường nước là đặt nhà vào chỗ mùa mưa nào cũng phải chống chọi.
Tiếp theo, nhìn xuống phía dưới. Mảnh đất có nằm ở mép một sườn dốc không, phía dưới có suối không, đất ở mép có dấu hiệu sụt không. Nhà ở mép dốc có tầm nhìn đẹp nhưng nền dễ bị xói chân, nhất là khi nước từ nhà mình xả thẳng xuống sườn.
Sau cùng, hỏi chuyện. Hỏi hàng xóm về lịch sử của mảnh đất: đã từng sạt, từng ngập chưa, mùa mưa nước chảy thế nào, giếng sâu bao nhiêu. Người bán đất thường chỉ kể cái tốt; hàng xóm kể cả cái chưa tốt. Nếu có thể, đến xem đất vào một ngày mưa lớn.
Vị trí dựng nhà: nên và tránh
Bảng dưới gom những tình huống hay gặp khi chọn chỗ dựng nhà trên đất đồi ở vùng Quảng Khê. Đây là nguyên tắc chung; mỗi mảnh đất cụ thể cần được xem tận nơi:
| Tình huống | Mức độ | Vì sao | Nếu buộc phải làm |
|---|---|---|---|
| Lưng đồi rộng, dốc thoải | Nên | Khô ráo, ít phải san, ít nước dồn | Vẫn cần rãnh thoát quanh nhà |
| Sát chân taluy đường cao | Tránh | Taluy có thể sạt xuống nhà mùa mưa | Lùi xa, làm tường chắn, rãnh đỉnh |
| Trên khe trũng, đường nước tự nhiên | Tránh | Nước dồn qua nền mỗi trận mưa | Dời vị trí hoặc làm cống dẫn nước vòng |
| Mép sườn dốc, nền đắp | Cân nhắc kỹ | Đất đắp dễ lún, chân sườn dễ xói | Móng đặt xuống đất nguyên thổ, kè chân |
| Sát bờ suối trong thung hẹp | Tránh | Lũ suối, lũ quét, ẩm thấp | Nâng nền cao, lùi xa bờ tối đa |
Bảng không thay được khảo sát thực tế. Với công trình lớn hoặc đất có dấu hiệu bất thường, nên mời người có chuyên môn về địa chất, kết cấu xem trước khi quyết định.
San nền: cắt bao nhiêu là vừa
Trên đất dốc, có hai cách tạo mặt bằng: cắt vào sườn (đào phần cao) và đắp ra ngoài (đổ đất phần thấp), hoặc kết hợp cả hai. Mỗi cách có rủi ro riêng. Cắt sâu vào sườn tạo ra một mái đất cao sau nhà, mùa mưa có thể sạt vào. Đắp nhiều ra ngoài tạo ra một nền đất mới chưa ổn định, dễ lún, dễ bị xói chân.
Nguyên tắc thường được khuyên là cắt và đắp càng ít càng tốt: chọn kiểu nhà thích nghi với địa hình thay vì ép địa hình theo kiểu nhà. Nhà dài chạy dọc theo đường đồng mức cần san ít hơn nhà vuông vức. Nhà lệch tầng, nhà có phần sàn chống trên cột ở phía thấp, là những cách tránh phải cắt đắp lớn.
Khi buộc phải cắt, mái đất sau nhà không nên để dựng đứng. Một mái đất có độ nghiêng vừa phải, được phủ cỏ, có rãnh đỉnh chặn nước phía trên, an toàn hơn nhiều so với một vách đất thẳng đứng. Khi buộc phải đắp, đất đắp cần được đầm chặt từng lớp, và móng nhà nên đặt xuống tới lớp đất nguyên thổ bên dưới thay vì đặt trên đất đắp.
Kiểu nhà hợp với đất dốc
Nhà sàn, nhà dựng trên cột của đồng bào bản địa không phải ngẫu nhiên mà có. Trên sườn đồi, một ngôi nhà đặt trên cột chỉ cần xử lý những điểm chân cột, không phải san cả mặt bằng; nước mưa chảy dưới sàn đi qua mà không chạm vào nhà; gió lùa dưới sàn giúp nhà khô ráo trong mùa mưa. Kiểu nhà ấy là kinh nghiệm nhiều đời của những người sống trên đất dốc.
Nhà xây hiện đại có thể học lại nguyên lý đó: nhà lệch tầng theo địa hình, phần phía thấp làm sàn trên cột hoặc làm tầng hầm hở, phần phía cao đặt trên nền đất nguyên. Nhà dài, hẹp, chạy song song với đường đồng mức cần san ít hơn nhà vuông. Mái dốc vừa phải, hiên rộng, máng xối đủ lớn giúp nước mưa được dẫn đi gọn.
Một ưu điểm ít được nhắc của nhà có phần sàn trên cột ở phía thấp là khoảng trống bên dưới dùng được: làm kho chứa nông cụ, chỗ để xe, chỗ phơi đồ mùa mưa. Với nhà vườn, đó là diện tích quý mà không tốn công san đắp.
Kiểu nhà còn tuỳ nhu cầu và túi tiền mỗi gia đình. Nhưng trước khi chọn một mẫu nhà phố vuông vức từ trên mạng, nên hỏi: mẫu nhà này có bắt mình phải cắt sâu vào sườn đồi không, và có cách nào giữ được ý tưởng mà cắt ít hơn không.
Nước mưa: dẫn đi trước khi xây
Ở vùng đồi, kẻ thù lớn nhất của ngôi nhà là nước. Nước ngấm vào nền làm đất mềm, lún; ngấm vào mái đất sau nhà làm đất nặng, trượt; chảy tràn qua sân làm xói chân móng. Vì thế hệ thống thoát nước nên được thiết kế cùng lúc với nền nhà, không phải là việc làm thêm sau khi có chuyện.
Một hệ thống cơ bản gồm: rãnh đỉnh phía trên mái đất sau nhà, chặn nước từ sườn đồi và dẫn vòng sang hai bên; rãnh quanh chân nhà, có độ dốc để nước không đọng; máng xối trên mái và ống dẫn nước mưa từ mái xuống rãnh hoặc vào bể chứa, không để nước mái rơi thẳng xuống chân tường; và một điểm xả cuối cùng, nơi nước được dẫn xuống an toàn mà không xói vào sườn dốc hay vào đất nhà hàng xóm.
Điểm xả là chỗ hay bị quên. Dẫn hết nước ra một góc rồi để nó tự chảy xuống sườn dưới là tạo ra một rãnh xói mới, mùa mưa sau có thể ăn ngược vào nền nhà mình. Điểm xả nên có đá hoặc bê tông lót, có bậc giảm tốc trên sườn dốc, và nên thống nhất với hàng xóm phía dưới.
Khi nào cần tường chắn, và tường chắn thế nào cho đúng
Khi mái đất cắt cao và dốc. Nếu sau nhà là một vách đất cao hơn đầu người, dốc đứng, hoặc đất ở đó là đất đắp, đất có nhiều vết nứt, thì cần tường chắn. Mái đất thấp, thoải, có cỏ phủ và rãnh đỉnh tốt có thể không cần.
Tường chắn phải đủ dày ở chân và có lỗ thoát nước. Đất phía sau tường đẩy ngang rất mạnh khi ngấm nước. Tường mỏng, không có lỗ thoát nước, sẽ bị đẩy nghiêng hoặc đổ. Lỗ thoát nước giúp nước sau tường thoát ra, giảm áp lực lên tường.
Móng tường đặt trên đất chắc. Tường chắn đặt trên đất đắp hoặc đất mềm có thể trượt cả khối. Móng tường cần đặt xuống lớp đất ổn định.
Tường cao phải có người tính toán. Với tường chắn cao, đặc biệt khi phía trên có nhà, có đường, nên thuê người có chuyên môn tính toán kích thước và cốt thép. Một bức tường đổ trong mùa mưa có thể gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với tiền thuê thiết kế.
Không tựa nhà vào tường chắn. Tường nhà và tường chắn nên tách nhau, có khe để kiểm tra và để nước thoát. Dựa tường nhà vào vách đất là đưa áp lực đất và độ ẩm vào thẳng nhà.
Thứ tự công việc hợp lý khi làm nhà trên đất dốc
Thứ tự dưới đây giúp tránh những việc phải làm lại, và đặt các việc liên quan đến đất, nước lên trước:
- Kiểm tra giấy tờ đất, quy hoạch và quy định xây dựng tại xã (chi tiết ở mục thủ tục).
- Xem đất cả mùa mưa và mùa khô, hỏi hàng xóm, ghi lại đường nước chảy.
- Chọn vị trí và kiểu nhà thích nghi với địa hình, hạn chế cắt đắp.
- Với nhà nhiều tầng hoặc đất có dấu hiệu bất thường: khảo sát địa chất, thiết kế móng và tường chắn.
- Làm rãnh đỉnh, rãnh thoát nước tạm trước khi san nền, nhất là nếu thi công vào mùa mưa.
- San nền, đầm đất đắp từng lớp, làm tường chắn (nếu cần).
- Làm móng, xây nhà, lắp máng xối và ống dẫn nước mái.
- Hoàn thiện hệ thống thoát nước, điểm xả, trồng cỏ phủ mái đất.
Nên tính lịch thi công phần san nền, đào móng vào mùa khô. Đào đất giữa mùa mưa dầm vừa khó làm vừa dễ sạt hố móng, vách đào.
Những sai lầm hay gặp
Sai lầm phổ biến nhất là xẻ sâu vào sườn đồi để có sân rộng, để lại một vách đất dựng đứng sau nhà, không có rãnh đỉnh, không có tường chắn. Vài mùa mưa đầu có thể không sao, rồi đến một năm mưa dầm kéo dài, vách đất sạt vào bếp hoặc phòng ngủ sau.
Sai lầm thứ hai là đổ bê tông kín toàn bộ sân, không tính đường thoát. Nước mưa trên một sân rộng chảy tràn thành dòng, xả xuống vườn hoặc nhà hàng xóm phía dưới, gây xói và gây mâu thuẫn. Sai lầm thứ ba là đặt bể phốt, hố thấm nước thải ở phía trên dốc sát nhà, làm nước ngấm vào nền. Sai lầm thứ tư là xây thêm tầng trên nền móng cũ vốn chỉ tính cho nhà một tầng.
Những sai lầm này đều tránh được bằng một câu hỏi lặp lại ở mỗi bước: “nước sẽ đi đâu, và đất có chịu được không?”
Câu hỏi thường gặp
Làm nhà trên đất dốc có cần khảo sát địa chất không?
Với nhà một tầng nhỏ trên đất ổn định, nhiều chủ nhà không khảo sát. Với nhà nhiều tầng, đất đắp, đất gần taluy cao hay có dấu hiệu nứt, sụt, nên khảo sát để thiết kế móng đúng. Chi phí khảo sát nhỏ so với chi phí sửa nhà nứt lún.
Nhà sau lưng là vách đất thì nên làm gì?
Không để vách dựng đứng; tạo mái nghiêng vừa phải, trồng cỏ phủ, làm rãnh đỉnh chặn nước phía trên. Nếu vách cao, đất yếu, cần tường chắn có lỗ thoát nước, móng chắc, nên có người chuyên môn tính toán.
Nên san nền vào mùa nào?
Tốt nhất vào mùa khô, khoảng cuối năm tới đầu năm sau. Đào đắp giữa mùa mưa dễ sạt vách đào, nền đắp không đầm được chặt, nước tràn vào hố móng.
Có nên đổ bê tông kín sân nhà trên đồi không?
Có thể, nhưng phải tính đường thoát nước và điểm xả an toàn. Sân kín làm nước chảy tràn nhanh, nếu xả bừa xuống sườn sẽ gây xói và ảnh hưởng nhà phía dưới.
Xây nhà trên đất cần giấy phép không?
Tuỳ loại công trình và khu vực, quy định về giấy phép xây dựng ở nông thôn khác ở khu đô thị và khu có quy hoạch. Nên hỏi bộ phận một cửa của xã trước khi xây; chi tiết có trong mục thủ tục và đời sống.