Mùa khô ở Quảng Khê kéo dài từ khoảng tháng 11 tới tháng 4 năm sau, ít mưa, gió đông bắc thổi mạnh và hanh. Ba chuyện người dân phải lo trong mùa này là nước sinh hoạt (giếng nông cạn dần, suối nhỏ có thể khô), nguy cơ cháy rừng và cháy vườn (lá khô, cỏ khô, gió mạnh), và bụi đỏ trên đường đất.
Chuyện tưới cho cà phê, hồ tiêu mùa khô thuộc mục cà phê và nông sản của trang. Bài này tập trung vào phía sinh hoạt và an toàn: làm sao đủ nước dùng trong nhà, phòng cháy cho nhà và vườn, và sống chung với bụi. Năm nào hạn nặng, mùa khô kéo dài hơn, những chuyện này càng gay gắt.
Vì sao giếng cạn vào cuối mùa khô
Phần lớn hộ gia đình ở vùng nông thôn Quảng Khê dùng nước giếng đào hoặc giếng khoan. Nước giếng là nước ngầm, được bổ sung chủ yếu bởi mưa ngấm xuống trong mùa mưa. Sang mùa khô, không còn mưa bổ sung, mực nước ngầm hạ dần. Giếng đào nông, đặc biệt trên lưng đồi, thường cạn trước; giếng khoan sâu chịu được lâu hơn.
Mùa khô cũng là mùa tưới. Hàng nghìn giếng, ao, máy bơm trong vùng cùng hút nước để tưới cà phê, hồ tiêu, sầu riêng. Ở những năm hạn nặng, việc hút nước tưới đồng loạt có thể làm mực nước ngầm hạ nhanh hơn, khiến giếng sinh hoạt của nhiều hộ cạn sớm. Đây là mâu thuẫn có thật giữa nước tưới và nước dùng trong nhà mà nhiều thôn phải đối mặt.
Suối nhỏ cũng chịu chung số phận: lưu lượng giảm dần, có khe cạn hẳn vào cuối mùa. Những hộ vẫn dùng nước suối dẫn bằng ống về nhà thường gặp cảnh nước yếu, đục, hoặc hết nước vào những tháng cuối mùa khô.
Cách các gia đình chuẩn bị nước cho mùa khô
Trữ nước mưa từ mái nhà. Một mái tôn hay mái ngói rộng có thể thu được rất nhiều nước trong mùa mưa. Lắp máng xối, ống dẫn vào bồn chứa, bể xây có nắp đậy kín là cách đơn giản để có nước dự phòng. Nên bỏ đi những trận mưa đầu mùa để rửa sạch mái, và giữ bể kín để tránh muỗi, rác.
Nạo vét, khoan sâu giếng đúng lúc. Nạo vét giếng đào nên làm vào cuối mùa khô khi nước thấp nhất, vừa dễ làm vừa biết được độ sâu cần thiết. Khoan giếng sâu tốn kém hơn, nên hỏi kinh nghiệm hàng xóm về độ sâu gặp nước ở khu mình.
Dùng nước theo thứ tự ưu tiên. Khi nước ít, ưu tiên nước uống và nấu ăn, rồi tắm giặt, cuối cùng là tưới cây cảnh, rửa xe. Nước rửa rau, vo gạo có thể dùng lại để tưới. Giặt đồ dồn lại một lần thay vì nhiều lần lặt vặt.
Chia sẻ trong xóm. Ở nhiều thôn, những hộ có giếng sâu chia nước cho hàng xóm giếng cạn vào cuối mùa khô. Đó là nếp tốt của vùng đất này, nhưng cũng nên có thoả thuận rõ ràng để không thành chuyện mất lòng.
Hỏi về nước sạch tập trung. Ở khu trung tâm và một số thôn có thể có hệ thống cấp nước tập trung. Hỏi chính quyền xã về khả năng đấu nối, và về các chương trình hỗ trợ nước sạch nông thôn nếu thôn mình chưa có.
Giữ nước giếng sạch trong mùa khô
Khi mực nước thấp, nước giếng dễ đục và dễ bị nhiễm bẩn hơn vì nồng độ các chất trong nước tăng lên, cặn đáy giếng bị khuấy. Nước có thể có mùi, có màu vàng do sắt, hoặc bị nhiễm vi khuẩn nếu giếng gần chuồng trại, nhà vệ sinh.
Những việc nên làm: giữ thành giếng cao và có nắp đậy, làm sân giếng láng xi măng có rãnh thoát để nước bẩn không chảy ngược vào giếng; đặt giếng cách xa chuồng trại, hố xí, nơi pha thuốc bảo vệ thực vật; không rửa bình phun thuốc gần giếng. Nước uống nên đun sôi; nếu nước có màu, mùi lạ, có thể dùng bể lọc đơn giản với cát, sỏi, than và gửi mẫu xét nghiệm khi có điều kiện.
Trẻ em và người già dễ bị ảnh hưởng nhất khi nước kém. Tiêu chảy kéo dài, đau bụng sau khi uống nước lạ là lý do đáng để kiểm tra nguồn nước gia đình.
Bể chứa nước mưa cũng cần được vệ sinh định kỳ, ít nhất mỗi năm một lần trước mùa mưa, và luôn đậy kín để không thành chỗ muỗi đẻ. Muỗi sinh sôi trong các vật chứa nước quanh nhà là nguồn lây bệnh sốt xuất huyết khi chuyển mùa.
Cháy rừng, cháy vườn: vì sao mùa khô nguy hiểm
Cuối mùa khô, lá rụng dày dưới tán cây, cỏ tranh khô vàng, cành nhánh cắt tỉa sau thu hoạch chất đống. Gió đông bắc thổi mạnh, độ ẩm không khí thấp. Chỉ cần một mồi lửa, như đốt rác, đốt cỏ dọn vườn, tàn thuốc, lửa nấu ăn trong rẫy, là đám cháy có thể lan rất nhanh từ vườn sang rừng hoặc ngược lại.
Vùng Đắk Glong cũ có nhiều rừng, nhiều vườn nằm sát rừng, nên mùa khô luôn là mùa cao điểm phòng chống cháy rừng. Chính quyền và các đơn vị quản lý rừng thường ban hành các quy định về việc đốt dọn thực bì, cấm đốt trong những thời điểm nguy cơ cao. Những quy định cụ thể và mức xử lý nên hỏi tại xã; nguyên tắc chung là không đốt khi chưa được phép trong mùa nguy cơ cao.
Một đám cháy vườn không chỉ thiêu cây mà còn làm hỏng lớp đất mặt, giết vi sinh vật có ích, làm vườn mất nhiều năm mới hồi lại. Cháy rừng thì thiệt hại càng lớn và có thể gây hậu quả pháp lý nghiêm trọng cho người gây cháy.
Phòng cháy cho nhà và vườn trong mùa khô
Những việc đơn giản dưới đây giảm phần lớn nguy cơ cháy cho một hộ gia đình:
- Dọn lá khô, cỏ khô quanh nhà và quanh kho chứa nông sản thành một vành đai sạch rộng vài mét.
- Không đốt rác, đốt cỏ vào những ngày gió mạnh, buổi trưa nắng gắt. Nếu được phép đốt, chọn sáng sớm hoặc chiều muộn lặng gió, có người canh tới khi tắt hẳn, có sẵn nước và dụng cụ dập lửa.
- Cành nhánh cắt tỉa nên băm nhỏ ủ làm phân hoặc rải phủ gốc, thay vì chất đống rồi đốt.
- Vườn giáp rừng nên làm và giữ đường băng cản lửa sạch cỏ dọc ranh giới.
- Kiểm tra dây điện trong nhà, kho, chuồng trại; dây điện kéo tạm ra vườn cho máy bơm là nguồn gây cháy hay bị bỏ qua.
- Khi phát hiện cháy, báo ngay cho trưởng thôn, hàng xóm và lực lượng chức năng; không một mình cố dập đám cháy lớn khi gió mạnh.
Phòng cháy trong mùa khô là việc của cả thôn chứ không của riêng nhà nào, vì lửa không dừng ở ranh giới đất.
Bụi đỏ: chuyện nhỏ mà kéo dài
Đường đất đỏ mùa khô là nguồn bụi lớn nhất. Mỗi lượt xe tải, xe máy chạy qua để lại một làn bụi đỏ bám lên nhà cửa, quần áo phơi, cây trồng ven đường. Người ở sát đường đất sống chung với bụi suốt nhiều tháng. Bụi không chỉ bẩn mà còn ảnh hưởng hô hấp, nhất là trẻ nhỏ, người già, người có bệnh phổi.
Một số cách giảm bụi mà các hộ hay làm: trồng hàng cây, hàng rào xanh dọc đường để chắn bụi; tưới ẩm mặt đường trước nhà vào những giờ xe nhiều nếu có nước dư; phơi quần áo phía sau nhà; đeo khẩu trang khi đi đường và khi làm vườn ven đường; lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét khô. Về lâu dài, cứng hoá đường bằng bê tông, nhựa là cách triệt để nhất, và đó thường là đề xuất hàng đầu của các thôn với chính quyền xã.
Năm hạn nặng: dấu hiệu sớm và việc nên làm
Không phải năm nào mùa khô cũng như nhau. Có năm mưa cuối mùa dứt sớm, mưa đầu mùa đến muộn, mùa khô kéo dài thêm vài tuần đến hơn một tháng. Những năm như vậy, nước ngầm hạ sâu, suối cạn sớm, cả nước tưới lẫn nước sinh hoạt đều thiếu.
Dấu hiệu sớm mà người dân có thể để ý: mùa mưa năm trước ít mưa hơn bình thường; mưa dứt sớm ngay từ tháng 10; giếng nhà xuống nước nhanh hơn mọi năm ngay từ đầu mùa khô; cơ quan khí tượng có bản tin về hiện tượng El Niño hoặc dự báo nắng nóng, khô hạn kéo dài cho khu vực. Khi thấy những dấu hiệu này, nên bắt đầu tiết kiệm nước sớm, chuẩn bị thêm bồn chứa, tính trước việc nạo vét hoặc khoan giếng, và trao đổi trong xóm về cách chia sẻ nước.
Với vườn cây, năm hạn nặng thường buộc nhà vườn phải chọn: tưới đủ cho một phần vườn hay tưới thiếu cho cả vườn, có nên đào thêm ao, khoan thêm giếng. Những quyết định ấy thuộc phía canh tác, nhưng có một nguyên tắc chung cho cả thôn: nước sinh hoạt phải được giữ trước nước tưới.
Chính quyền địa phương trong những năm hạn nặng thường có phương án hỗ trợ nước sinh hoạt cho các thôn khó khăn. Nếu thôn bạn thiếu nước nghiêm trọng, phản ánh sớm qua trưởng thôn để được đưa vào danh sách hỗ trợ.
Gió hanh, da khô và những phiền toái nhỏ của mùa khô
Ngoài nước, cháy và bụi, mùa khô cao nguyên còn có những phiền toái nhỏ mà người mới đến hay than: da khô, nứt nẻ gót chân, môi khô, mắt cay khi gió mạnh, cổ họng khô rát buổi sáng. Trẻ nhỏ dễ bị chảy máu cam, người già hay đau nhức khi đêm lạnh.
Những cách người địa phương quen làm: uống đủ nước dù không thấy khát; dùng kem dưỡng, dầu dừa, son dưỡng; đeo kính và khẩu trang khi ra đường; giữ ấm cổ, ngực, bàn chân vào buổi sáng sớm và ban đêm; đặt một chậu nước trong phòng ngủ cho đỡ khô. Những việc nhỏ này giúp mùa khô dễ chịu hơn hẳn, nhất là với gia đình có người già và trẻ em.
Với người làm vườn, mùa khô còn là mùa làm việc ngoài trời nhiều nhất: hái cà phê, phơi, tưới. Nắng cao nguyên tuy không gắt như đồng bằng nhưng tia cực tím ở độ cao lớn hơn, da cháy nắng nhanh mà không nhận ra vì gió mát. Mũ rộng vành, áo dài tay vải mỏng và nghỉ trưa trong bóng râm là những thói quen đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Quảng Khê kéo dài bao lâu?
Thường khoảng từ tháng 11 tới tháng 4 năm sau, gần nửa năm. Năm hạn nặng mùa khô có thể kéo dài hơn và mưa đầu mùa đến muộn, làm thiếu nước gay gắt hơn.
Giếng nhà cạn cuối mùa khô thì phải làm sao?
Có thể nạo vét hoặc khoan sâu thêm, trữ nước mưa cho năm sau, xin nước nhà hàng xóm giếng sâu, hoặc hỏi xã về hệ thống nước sạch tập trung. Trước mắt nên dùng nước tiết kiệm, ưu tiên ăn uống.
Có được đốt cỏ dọn vườn trong mùa khô không?
Tuỳ quy định của địa phương trong từng thời điểm; vào thời gian nguy cơ cháy cao thường bị hạn chế hoặc cấm. Nên hỏi xã trước khi đốt. Cách an toàn hơn là băm nhỏ cành lá để ủ phân hoặc phủ gốc.
Nước giếng mùa khô có màu vàng có uống được không?
Màu vàng thường do sắt, nhưng cũng có thể do nhiễm bẩn khác. Không nên uống trực tiếp; nên lọc và đun sôi, và gửi mẫu xét nghiệm khi có điều kiện để biết nước có an toàn không.
Thấy cháy rừng gần vườn thì nên làm gì?
Báo ngay cho trưởng thôn, hàng xóm và lực lượng chức năng. Không một mình cố dập đám cháy lớn khi gió mạnh; ưu tiên an toàn người, đưa người già, trẻ em ra xa hướng gió thổi lửa tới.
Làm sao giảm bụi đỏ cho nhà sát đường đất?
Trồng hàng rào xanh chắn bụi, tưới ẩm mặt đường trước nhà khi có nước, phơi đồ phía sau nhà, lau nhà bằng khăn ẩm và đeo khẩu trang. Về lâu dài, cứng hoá đường là giải pháp triệt để, có thể đề xuất qua thôn với xã.