Vườn ở Quảng Khê không chỉ có cà phê, hồ tiêu mà còn có sầu riêng, bơ, chanh dây, mít, chuối, đu đủ và nhiều cây ăn trái khác, nhiều nhà trồng xen trong vườn cà phê. Sầu riêng và bơ vào mùa chủ yếu trong mùa mưa, tuỳ giống và tuỳ vườn; chanh dây cho trái nhiều đợt; mít, chuối, đu đủ có gần như quanh năm.
Bài này dành cho người muốn ăn trái cây đúng mùa ở Quảng Khê hay mua về làm quà: loại nào chín khi nào, chọn trái chín tự nhiên ra sao, ăn ngay hay để được bao lâu, và vài điều nên biết khi mua tại vườn. Chuyện trồng, chăm, chuyển đổi cây và giá cả thuộc danh mục khác; bài không nêu giá.
Vì sao vườn cà phê lại có nhiều cây ăn trái
Ở Tây Nguyên, trồng xen cây ăn trái trong vườn cà phê là cách làm phổ biến. Sầu riêng, bơ, mít là cây cao, cho bóng mát, chắn gió cho cà phê; trái của chúng là nguồn thu thêm ngoài hạt cà phê, nhất là những năm giá cà phê thấp. Vì vậy đi trên các đường thôn ở Quảng Khê, bạn sẽ thấy những hàng bơ, sầu riêng mọc xen giữa vườn cà phê.
Với người mua, điều này có nghĩa là trái cây ở đây thường được hái từ vườn nhà, bán ngay ở chợ, sạp ven đường hoặc tại vườn, quãng đường từ cây tới tay người ăn ngắn. Đó là lợi thế để ăn trái chín tới, tươi. Nhưng cũng có những vườn chuyên canh lớn bán cho thương lái, trái được hái theo yêu cầu vận chuyển xa.
Hiểu cách vườn ở đây vận hành giúp bạn hỏi đúng câu khi mua: trái của vườn nhà hay mua gom, hái từ hôm nào, chín cây hay hái già để chín sau.
Một điều nữa: vì trái cây được trồng xen, sản lượng mỗi vườn nhỏ thường không nhiều. Đến đúng lúc vườn đang hái, bạn có thể mua được trái ngon trực tiếp; đến lúc vườn đã bán hết cho thương lái, có khi phải ra chợ mới có. Mùa rộ, các sạp ven quốc lộ 28 bày bán nhiều, nhưng không phải sạp nào cũng bán trái của vùng; hỏi kỹ nguồn gốc nếu bạn muốn mua đúng trái địa phương.
Lịch trái cây vườn ở vùng Quảng Khê
Lịch dưới đây là khái quát cho vùng cao nguyên này. Thực tế thay đổi theo giống, độ cao, cách chăm và thời tiết từng năm, có vườn xử lý cho trái nghịch vụ:
| Loại trái | Mùa chính (khái quát) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sầu riêng | khoảng giữa đến cuối mùa mưa | nhiều giống khác nhau, chín không cùng lúc; có trái nghịch vụ |
| Bơ | phần lớn trong mùa mưa, có giống chín muộn sang đầu mùa khô | bơ sáp, bơ dài, bơ tròn chín ở các thời điểm khác nhau |
| Chanh dây | nhiều đợt trong năm | dây leo, cho trái liên tục khi chăm tốt |
| Mít | gần như quanh năm, rộ theo đợt | mít ta, mít Thái |
| Chuối, đu đủ | quanh năm | trồng quanh nhà, trong vườn |
| Mắc ca | thu hoạch hạt theo mùa, thường khoảng giữa năm | là hạt, xem bài đặc sản mang về |
Muốn chắc chắn, hỏi người địa phương ngay thời điểm bạn đến: trái gì đang rộ. Trái đang rộ thường ngon, nhiều và dễ mua nhất.
Sầu riêng: chọn trái chín tự nhiên
Sầu riêng là loại trái được nhiều người tìm khi đến Tây Nguyên. Vùng Đắk Nông cũ, trong đó có Đắk Glong, trồng nhiều sầu riêng trong những năm gần đây, có nhiều giống khác nhau. Mỗi giống có hình dáng, màu cơm, vị riêng; người bán thường nói tên giống, bạn có thể hỏi để biết.
Sầu riêng ngon nhất là trái chín tự nhiên: hoặc rụng khi chín, hoặc cắt khi đủ già rồi để chín tự nhiên vài ngày. Dấu hiệu chín thường được nhắc: mùi thơm đặc trưng toả ra rõ, gai hơi mềm, khi bóp nhẹ hai gai gần nhau thấy dễ khép; cuống còn tươi; gõ nhẹ vào vỏ nghe tiếng bộp trầm. Múi chín có cơm mềm, màu đều, hạt nhỏ hay lép tuỳ giống.
Điều nên cảnh giác là trái cắt non rồi xử lý cho chín nhanh, cơm sượng, vị nhạt, có khi có mùi lạ. Mua của người bán quen, hỏi rõ trái cắt từ hôm nào, nhờ bổ thử trước khi mua nhiều. Sầu riêng đã bổ nên ăn trong ngày hoặc cất ngăn mát, bọc kín để mùi không lan.
Sầu riêng nặng mùi, nhiều xe khách, xe dịch vụ không cho mang lên xe. Nếu mang về, hỏi trước nhà xe, đóng gói kín, hoặc chọn múi đã tách đóng hộp hút chân không.
Bơ: chọn trái và chờ chín
Bơ là cây ăn trái gắn bó lâu với Tây Nguyên. Ở Quảng Khê, bơ được trồng xen trong vườn cà phê và quanh nhà, có nhiều giống: bơ sáp cơm vàng dẻo, bơ dài, bơ tròn, bơ vỏ xanh, vỏ tím. Mỗi giống chín vào thời điểm khác nhau nên mùa bơ kéo dài.
Bơ thường được hái khi trái đã già nhưng còn cứng, rồi để chín ở nhiệt độ phòng vài ngày. Trái chín ăn được khi bóp nhẹ thấy hơi mềm đều, không có chỗ lõm thâm. Trái cứng như đá là chưa chín; trái mềm nhũn, vỏ thâm là quá chín hoặc dập. Lắc nhẹ nghe hạt lục cục ở một số giống cũng là dấu hiệu trái đã già.
Mua bơ mang về xa, nên chọn trái còn cứng, để chín dần ở nhà. Mua ăn ngay thì chọn trái vừa mềm. Bơ chín có thể cất ngăn mát để chậm chín thêm vài ngày. Bơ ăn dầm đường sữa, xay sinh tố, làm gỏi, phết bánh mì; người ở vườn còn ăn bơ với cơm, chấm muối.
Một mẹo người trồng bơ hay chỉ: muốn bơ chín nhanh, bọc trái trong giấy báo hoặc để chung túi với chuối chín; muốn chậm, để nơi thoáng mát, tách riêng từng trái. Đừng để bơ trong túi nilon kín dưới nắng, trái sẽ hấp hơi và thâm vỏ. Bơ đã cắt mà ăn không hết, để nguyên hạt, bọc kín mặt cắt, cất ngăn mát và ăn trong ngày hôm sau.
Chanh dây, mít, chuối, đu đủ: trái quanh năm
Chanh dây (chanh leo) là dây leo, được trồng thành giàn, cho trái nhiều đợt. Trái chín có vỏ tím sẫm hoặc vàng tuỳ giống, hơi nhăn nhẹ là ruột đã ngọt hơn. Chanh dây pha nước uống, làm mứt, làm nước sốt, mang đi xa khá bền vì vỏ dày. Chọn trái nặng tay, vỏ không thủng, không mốc.
Mít có mít ta và các giống mít trồng thương mại. Mít chín thơm, gai nở, ấn vào thấy mềm. Mít non được dùng nấu canh, làm gỏi, kho, rất quen trong bữa cơm nhà vườn. Chuối và đu đủ mọc quanh nhà nhiều nơi, là trái ăn hằng ngày, đồ ăn giữa buổi của người làm vườn; bắp chuối, đu đủ xanh cũng thành món gỏi, món nộm.
Những trái này ít khi được gọi là đặc sản, nhưng là phần quen thuộc nhất của bữa ăn ở đây. Nếu được chủ vườn mời ăn một trái đu đủ chín cây hay nải chuối vừa cắt, hãy nhận; đó là thứ ở thành phố khó mua được với độ chín ấy.
Mua trái cây tại vườn: những điều nên biết
Mua tại vườn thường tươi và vui, nhưng có vài điều nên lưu ý để mọi việc suôn sẻ:
- Hỏi trước có bán lẻ cho khách không; nhiều vườn chỉ bán sỉ cho thương lái theo hợp đồng.
- Không tự ý vào vườn, không tự hái; đi theo chủ vườn, hái theo hướng dẫn.
- Hỏi rõ trái chín cây hay hái già, có phun xịt gì gần ngày hái không.
- Thoả thuận cách tính trước khi hái, theo trái hay theo cân, để tránh khó xử.
- Mang theo túi, thùng phù hợp; sầu riêng cần thùng chắc, bơ cần lót để không dập.
- Tôn trọng vườn: không bẻ cành, không giẫm lên gốc cà phê, không vứt rác.
Đi vườn mùa mưa đường trơn, nhiều muỗi, có thể có rắn trong cỏ rậm. Mang giày, mặc quần dài, đi theo lối chủ vườn chỉ.
Nếu bạn đi theo nhóm đông, nên báo chủ vườn từ trước để họ chuẩn bị, chứ đừng kéo cả đoàn đến bất ngờ giữa lúc nhà đang thu hoạch. Mùa trái rộ cũng là mùa chủ vườn bận nhất; một cuộc hẹn rõ ràng giúp cả hai bên dễ chịu.
Trái cây trên mâm cơm và trong ly nước
Ở nhà vườn, trái cây không chỉ để ăn tráng miệng. Bơ được dầm với đường, sữa thành món ăn vặt của trẻ con, xay sinh tố uống mùa nóng; có nhà ăn bơ chấm muối, ăn kèm cơm nóng. Chanh dây pha với đường và đá là thức uống quen thuộc, có nhà làm siro chanh dây để dành. Mít chín ăn tươi, mít non nấu canh, kho cá, làm gỏi; hạt mít luộc ăn bùi.
Đu đủ xanh làm gỏi, nấu canh hầm xương; đu đủ chín ăn tươi. Bắp chuối thái mỏng trộn gỏi, nấu canh; chuối xanh nấu với ốc, với lươn theo kiểu miền Bắc; chuối chín nướng, chiên, làm bánh. Những món này không có tên đặc sản nhưng là thứ làm nên vị riêng của bữa cơm nhà vườn cao nguyên.
Khi có khách, nhiều nhà bày một đĩa trái cây vườn thay cho bánh kẹo: vài lát bơ, múi sầu riêng, quả chanh dây bổ đôi ăn bằng thìa. Đó là cách mời đơn giản mà hào phóng, vì trái lấy ngay trong vườn nhà.
Để trái cây được lâu và mang đi xa
Mỗi loại trái có cách để riêng. Bơ cứng để nơi thoáng mát, tránh nắng, chín dần trong vài ngày; bơ chín cho vào ngăn mát. Sầu riêng nguyên trái để nơi thoáng, ăn khi chín; múi đã tách cho vào hộp kín, ngăn mát hoặc ngăn đông nếu để lâu. Chanh dây để được khá lâu ở nhiệt độ phòng, nhiều tuần trong ngăn mát.
Khi mang đi xa bằng xe máy, ô tô, đặt trái trong thùng có lót giấy, xếp trái cứng ở dưới, trái mềm ở trên, tránh để thùng dưới nắng hay trong cốp xe nóng. Đường quốc lộ 28 nhiều khúc cua, dốc; buộc thùng chắc để không đổ, không dập.
Gửi trái cây qua nhà xe hay dịch vụ vận chuyển, hỏi trước họ có nhận loại trái đó không (nhiều nơi không nhận sầu riêng vì mùi), đóng gói theo yêu cầu và ghi rõ tên, số liên lạc người nhận trên thùng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa sầu riêng ở Quảng Khê vào tháng mấy?
Sầu riêng ở vùng cao nguyên này thường chín rộ vào khoảng giữa đến cuối mùa mưa, nhưng tuỳ giống, tuỳ vườn và cách chăm, có vườn cho trái nghịch vụ. Hỏi người địa phương đúng thời điểm bạn đến để biết đang có hay không.
Làm sao biết bơ đã chín ăn được?
Bóp nhẹ thấy hơi mềm đều, không có chỗ lõm thâm là ăn được. Trái cứng là chưa chín, để vài ngày ở nhiệt độ phòng. Trái mềm nhũn, vỏ thâm là quá chín hoặc dập. Mỗi giống bơ có màu vỏ khi chín khác nhau.
Có nên mua sầu riêng đã bổ sẵn không?
Được, nếu bạn thấy rõ múi, cơm đều màu, mùi thơm tự nhiên, không có mùi lạ, và người bán đáng tin. Múi đã tách nên ăn sớm hoặc cất ngăn mát trong hộp kín. Mua nguyên trái thì nhờ bổ tại chỗ để xem trước.
Mang sầu riêng lên xe khách được không?
Nhiều nhà xe không cho mang sầu riêng vì mùi. Hỏi trước nhà xe, nếu được thì đóng gói kín nhiều lớp. Múi đã tách đóng hộp hút chân không ít mùi hơn và dễ được chấp nhận hơn.
Trái cây ở vườn có phun thuốc không?
Tuỳ vườn. Một số vườn có phun thuốc bảo vệ thực vật theo lịch và phải tuân thủ thời gian cách ly trước khi hái. Hỏi chủ vườn về lần phun gần nhất, và luôn rửa sạch, gọt vỏ trái cây trước khi ăn.
Có được vào vườn tự hái trái cây không?
Chỉ khi chủ vườn đồng ý và đi cùng. Không tự ý vào vườn, không tự hái. Thoả thuận rõ cách tính trước khi hái. Đi vườn mùa mưa nên mang giày, mặc quần dài vì đường trơn và có côn trùng.